© Copyright by Bronisław Kulczycki, 2016

Wszelkie prawa zastrzeżone. Żaden fragment ani ilustracja nie mogą być publikowane ani reprodukowane bez pisemnej zgody autora.

Projekt okładki: Izabela Surdykowska-Jurek

Redakcja: Joanna Forysiak

Korekta: Klaudia Dróżdż

Skład: Andrzej Sokulski, Wojciech Ławski

Konwersja do EPUB/MOBI: InkPad

Książka wydana
w Systemie Wydawniczym Fortunet™

www.fortunet.eu

ISBN: 978-83-7856-895-7

Wydawnictwo Poligraf

ul. Młyńska 38

55-093 Brzezia Łąka

tel./fax (71) 344-56-35

www.WydawnictwoPoligraf.pl

Spis treści

ZAMIAST WSTĘPU

Po co Ci ta wiedza, czyli czy warto czytać tę książkę?

ROZDZIAŁ I

O SENSIE I CELU ŻYCIA, CZYLI CO MOŻE BYĆ TWOIM CELEM I SENSEM?

ROZDZIAŁ II

O SZCZĘŚCIU, CZYLI CO MOŻE BYĆ PRAWDZIWYM SZCZĘŚCIEM CZŁOWIEKA?

1. „Szczęście”, prawdziwe szczęście a pełnia życia

2. Zacznij od wiedzy

3. Zmień sposób myślenia

A. Uwierz w siebie

B. Myśl tylko pozytywnie

C. Miej odwagę w myśleniu, mówieniu i działaniu

4. Działaj zgodnie z planem

5. Dbaj o zdrowie

ROZDZIAŁ III

O MIŁOŚCI, CZYLI JAK KOCHAĆ, BY BYĆ KOCHANYM?

1. Czym jest miłość

3. Najważniejsze cechy idealnej miłości, czyli wzorcowego związku miłosnego

A. Bliskość

B. Dopasowanie

C. Zaufanie

E. Wierność

F. Komunikatywność, czyli umiejętność porozumiewania się

G. Optymizm, czyli pozytywne myślenie i nastawienie do życia

4. Miłość romantyczna jako pierwsza faza związku miłosnego

6. Miłość rodzinna – trzecia faza związku miłosnego

7. Miłość trzeciego wieku, czyli ostatnia faza związku miłosnego

ROZDZIAŁ IV

O MAŁŻEŃSTWIE, CZYLI KIEDY MAŁŻEŃSTWO BĘDZIE SZCZĘŚLIWE?

1. Istota i podstawy związku małżeńskiego i innego stałego partnerskiego

2. Więź uczuciowo-emocjonalna, w tym miłość i współżycie seksualne

A. Bliskość jako najlepszy wskaźnik dobrego małżeństwa

B. Dopasowanie – najlepsza gwarancja zgodności małżeńskiej

C. Zaufanie, czyli główne ogniwo szczęścia małżeńskiego

D. Zadowolenie ze współżycia seksualnego jako klucz do trwałości małżeństwa

E. Wierność to podstawa zgodności i trwałości małżeństwa

F. Komunikatywność to najlepszy sposób budowania szczęścia w małżeństwie i rodzinie

G. Optymizm to szczęśliwa przyszłość małżeństwa

3. Więź intelektualna, element konieczny do osiągnięcia szczęścia w związku małżeńskim

4.Wspólnota celów, w tym co do posiadania dziecka, czyli trzecia więź konieczna do osiągnięcia szczęścia w związku małżeńskim

5. Więź światopoglądowa i religijna

6. Wspólne zamieszkanie, czyli kolejny element konieczny do osiągnięcia szczęścia w związku małżeńskim

7. Wspólne prowadzenie gospodarstwa domowego a szczęście w związku małżeńskim

8. Wzajemna pomoc jako droga do szczęścia

9. Konflikty w małżeństwie i ich rozwiązywanie

A. Cztery zasady rozwiązywania konfliktów małżeńskich

B. Praktyczne wskazówki rozwiązywania konfliktów małżeńskich

10. Kryzys w małżeństwie i co dalej?

A. Kryzys rozczarowania

B. Kryzys po urodzeniu pierwszego dziecka

C. Kryzys z powodu rozłąki

E. Kryzys z powodu teściów

F. Małżeński kryzys finansowy

G. Kryzys z powodu zdrady

ROZDZIAŁ V

O RODZICIELSTWIE I WYCHOWANIU, CZYLI JAK BYĆ DOBRYM RODZICEM ORAZ DOBRZE WYCHOWAĆ DZIECKO?

1. Świadome rodzicielstwo źródłem szczęścia rodziców i dziecka

2. Wychowanie do szczęścia

A. Wychowanie do miłości

B. Wychowanie do życia w małżeństwie

C. Wychowanie do świadomego rodzicielstwa

D. Wychowanie do życia w rodzinie

E. Wychowanie do pracy

F. Wychowanie do samorealizacji, w tym przez twórcze życie i bezinteresowne czynienie dobra

ROZDZIAŁ VI

O RODZINIE, CZYLI JAK STWORZYĆ SZCZĘŚLIWĄ RODZINĘ?

1. Istota, cele i zadania wzorcowej rodziny

2. Szczęście rodzinne to spełnienie się jej członków

ROZDZIAŁ VII

O PRACY – ROBOTA, KARIERA, A MOŻE POWOŁANIE?

1. Praca a szczęście człowieka

A. Praca jako robota

B. Kariera zawodowa

C. Powołanie

D. Praca podporządkowana pracodawcy na podstawie stosunku pracy, czyli umowy o pracę

F. Warunki dobrej pracy

2. Siedem etapów drogi zawodowej do szczęścia

A. Wychowanie do pracy – I etap drogi zawodowej

B. Nauka zawodu – II etap drogi zawodowej

C. Wyższe studia zawodowe – III etap drogi zawodowej

D. Pierwsza praca – IV etap drogi zawodowej

E. Rozwój zawodowy, czyli doskonalenie zawodowe, podnoszenie kwalifikacji, awanse zawodowe – V etap drogi zawodowej

F. Stabilizacja zawodowa – VI etap drogi zawodowej

G. Przejście na emeryturę – VII (ostatni) etap drogi zawodowej

3. Sposoby uzyskania satysfakcji zawodowej

ROZDZIAŁ VIII

O SAMOREALIZACJI CZŁOWIEKA, CZYLI CO DOBREGO MOŻESZ UCZYNIĆ W SWOIM ŻYCIU?

ROZDZIAŁ IX

O ZŁOTYCH ŚRODKACH, CZYLI CO MOŻE POMÓC W OSIĄGNIĘCIU PRAWDZIWEGO SZCZĘŚCIA?

1. Zdrowie jako pierwszy złoty środek do prawdziwego szczęścia, czyli chcesz być szczęśliwy, to bądź zdrowy!

2. Co to znaczy mądrość?

3. Wiedza, czyli czego potrzeba do osiągnięcia prawdziwego szczęścia?

4. Umiejętność rozwiązywania problemów

A. Poznaj stan faktyczny problemu (sprawy)

B. Działania w drugiej kolejności

C. Rozwiązanie problemu

5. Zdolność do realizacji celów, czyli uwierz, że możesz osiągnąć swoje szczęście!

6. Wzorcowy plan drogi życiowej do prawdziwego szczęścia, czyli czy można zaplanować swoje szczęście?

POSŁOWIE, CZYLI WYJAŚNIENIA I UWAGI AUTORA

Załącznik 1. Autorski spis przykładowych wartości życiowych

Załącznik 2. Wybrane cechy idealnej miłości – wzorcowego związku miłosnego

Załącznik 3. Jakich słów ludzie nie lubią słuchać? Jakie sprawiają im przyjemność?

Załącznik 4. Autorska lista przykładowych wartości życiowych, które mogą mieć wpływ na szczęście rodzinne

PYTANIA, NA KTÓRE ODPOWIEDZI ZNAJDUJĄ SIĘ W TEJ KSIĄŻCE

WYBRANA LITERATURA

ZAMIAST WSTĘPU

Po co Ci ta wiedza, czyli czy warto czytać tę książkę?

Warto – i to ponad trzystukrotnie! Z chwilą przeczytania tej książki, drogi Czytelniku, zaoszczędzisz co najmniej 15 tysięcy złotych! Tak! Piętnaście tysięcy złotych!

Rachunek finansowy jest prosty i łatwy do sprawdzenia. W tej książce znajduje się ponad 300 odpowiedzi na pytania prosto z życia, od zwykłych ludzi, klientów mojej kancelarii prawnej, na które w większości udzielałem odpowiedzi w trakcie 30 lat pracy zawodowej. Gdybyś przyszedł do mnie lub do innego prawnika bądź odpowiedniego specjalisty, to za każdą poradę stanowiącą odpowiedź na jedno pytanie zapłaciłbyś minimalne wynagrodzenie, czyli nie mniej niż 50 złotych.

Zamiast wydawać tyle pieniędzy – a być może na niektóre porady jest już za późno – gdy przeczytasz tę książkę, już dziś będziesz znał odpowiedzi na te pytania, które właśnie sobie stawiasz, i na te, na które na pewno natrafisz w przyszłości. Zdobędziesz zatem, czyli kupisz, bardzo dużo wiedzy praktycznej jedynie za cenę tej książki.

Po lekturze unikniesz w swoim dalszym życiu popełnienia wielu błędów. Na pewno małych, a kto wie, czy nie wielkich, a być może nawet tragicznych w skutkach, jak choćby rozwód, samotność rodzica z dzieckiem w niepełnej rodzinie, zawód miłosny lub zdrada małżeńska. Uniknięcie błędów może rzeczywiście przynieść znacznie większe korzyści niematerialne niż zaoszczędzone pieniądze, które i tak zatrzymasz, kiedy przeczytasz tę książkę. A zatem będzie to Twoja druga korzyść. Ale najważniejsze, że będziesz wiedział, jak iść przez całe życie do swojego szczęścia.

Już teraz, natychmiast, możesz się o tym przekonać. Przeglądnij tylko pobieżnie spis wszystkich pytań znajdujący się na końcu książki. Znajdź takie, na które natychmiast chciałbyś znać odpowiedź, zapoznaj się z jej treścią. Jeżeli chcesz poznać odpowiedź chociaż na jedno z pytań, masz namacalny dowód, że nie popełnisz żadnego błędu, kupując tę książkę. Co więcej, już po uzyskaniu jednej odpowiedzi zwróci Ci się cena jej zakupu, uzyskasz bowiem fachową poradę.

Czy z tego powodu nie warto poświęcić krótkiej chwili na przeczytanie tylko tej odpowiedzi? Nie mówiąc już o tym, że w domu będziesz mógł w każdej chwili uzyskać poradę w innych kwestiach, na które natkniesz się w przyszłości. Ponadto po uważnym zapoznaniu się z treścią wszystkich odpowiedzi staniesz się o wiele mądrzejszy o praktyczną wiedzę z zakresu problemów dotyczących najważniejszych wartości życiowych. Będziesz mógł tę wiedzę wykorzystywać w każdej chwili, w zależności od potrzeb: dziś, jutro, za miesiąc, za rok, w młodości, w wieku dojrzałym, a także na starość. Co najważniejsze, przekażesz ją swoim dzieciom w procesie wychowania i komu tylko zechcesz. Jednym słowem, być może staniesz się bardziej świadomy od innych. Zdobędziesz, Czytelniku, rzeczowe argumenty wzbogacające twoją wiedzę o praktyczne doświadczenia, moje i wielu innych praktyków, badaczy i naukowców, na których podstawie formułowałem merytoryczne odpowiedzi. Ja, podobnie jak wielu ludzi na świecie, również nie doceniałem niektórych dziedzin wiedzy i nie zawsze wyciągałem wnioski z praktyki i doświadczenia życiowego swojego i innych ludzi. Kiedy po siedmiu latach rekonwalescencji po chorobie nowotworowej lekarze zakomunikowali mi powrót do zdrowia, złapałem głęboki oddech drugiego życia. Byłem wdzięczny lekarzom, bliskim, znajomym, każdemu człowiekowi z osobna i wszystkim razem, bez względu na ich stosunek do mnie. Wróciło pozytywne myślenie, radość z każdego przeżytego dnia oraz pragnienie twórczego działania.

Ze zdwojoną siłą poświęciłem się pracy zawodowej w swojej kancelarii prawnej, głównie na rzecz ludzi potrzebujących pomocy w takich dziedzinach, jak prawo: rodzinne, ubezpieczeń społecznych, pracy, mieszkaniowe i spółdzielcze, spadkowe. Razem z moimi klientami przeżywałem ich życiowe tragedie, dramaty, kłopoty i troski – duże i małe. Rozmawiałem z nimi, cierpliwie słuchałem, rozwiązywałem ich problemy, prowadziłem procesy sądowe. Siłą rzeczy oprócz znajomości prawa musiałem studiować i zgłębiać takie dziedziny wiedzy, jak: psychologia, socjologia, filozofia, religioznawstwo, organizacja i zarządzanie oraz wiele innych, których konieczną znajomość dyktowały problemy moich klientów. Równocześnie w ramach aplikacji kształciłem młodych prawników, przekazując im swoje doświadczenie i wiedzę praktyczną.

Wraz z wiekiem, doświadczeniem i długoletnią praktyką zawodową coraz bardziej dusiła mnie wewnętrznie gromadzona od ludzi ogromna wiedza o negatywnych przeżyciach moich klientów, źródłach i przyczynach ich powstawania oraz praktycznych sposobach ich rozwiązywania. Zacząłem odczuwać potrzebę podzielenia się pozytywnymi aspektami mojej pracy, sposobami radzenia sobie z problemami przez moich klientów, także bez konieczności fachowej pomocy. Niektórzy nawet zachęcali: „Przelej to na papier!”. Kiedy doszedłem do wniosku, że powoli nadchodzi czas zrobienia rachunku sumienia, przypomniały mi się słowa Benjamina Franklina, wybitnego amerykańskiego filozofa i fizyka, wynalazcy piorunochronu, współtwórcy Deklaracji niepodległości Stanów Zjednoczonych oraz inicjatora zniesienia niewolnictwa: „Jeśli nie chcesz być zapomniany szybko po śmierci, albo zaraz pisz rzeczy warte przeczytania, albo czyń rzeczy warte napisania”.

Pomyślałem nad tym. Nie byłem i nie jestem wielką postacią na miarę Benjamina Franklina. Jak każdy przeciętny człowiek, starałem się, jak mogłem, i uważałem za słuszne żyć i pracować do końca swoich możliwości życiowych, solidnie, starannie i uczciwie. Głównym celem i sensem mojego życia i pracy były oraz są nadal dzieci, wnuki, rodzina, a także inni ludzie. Zwykli, prości, bez względu na ich życiową mądrość, wykształcenie, poziom inteligencji, stan posiadania, starzy i młodzi, kobiety i mężczyźni, heteroseksualni, geje czy lesbijki, niewinni i błądzący. To z myślą o nich powinien żyć, pracować i tworzyć każdy człowiek, który zna swój cel i sens życia. Tak starałem się żyć i pracować i ja.

Po lekturze tej książki w sposób jak najprostszy, zrozumiały i uporządkowany dowiesz się, drogi Czytelniku, co konkretnie jest najważniejsze w życiu na drodze do szczęścia zwykłego człowieka, co może być Twoim prawdziwym szczęściem, jak masz postępować, aby móc je osiągnąć. Pewnego dnia, przeglądając nowe publikacje z interesujących mnie dziedzin w księgarniach Empiku, moją uwagę przykuła książka pod tytułem Jak żyć autorstwa Luca Ferry’ego, w dodatku z kuszącą adnotacją: „Światowy bestseller o sztuce życia”. Oczywiście zaraz ją kupiłem. Kiedy ją przeczytałem, i to w dużym skupieniu, zacząłem się zastanawiać, do jakich odbiorców jest ona skierowana, skoro zawiera dość dużo trudno zrozumiałych pojęć filozoficznych, notabene bardzo dobrych, w dodatku sformułowanych przez znakomitego francuskiego filozofa. Kupując ją, byłem przekonany – zresztą wskazywał na to sam tytuł – że jej adresatami będą zwykli, przeciętni ludzie, tym bardziej w naszej polskiej rzeczywistości, gdzie zapotrzebowanie na taką praktyczną wiedzę było i jest nadal ogromne, chociaż nieśmiałe.

Kiedy wróciłem do swojej codziennej pracy z indywidualnymi kłopotami i dramatami życiowymi zwykłych obywateli, przyszła mi taka myśl: a może mógłbym, zamiast indywidualnie pomagać w rozwiązywaniu ich problemów życiowych, udzielić rad w formie prostych, zrozumiałych odpowiedzi zaadresowanych do jak największej liczby zwyczajnych osób, którzy ze swoimi problemami zamykają się w sobie albo też nie stać ich na odpłatną pomoc prawną czy inne specjalistyczne wsparcie. Kiełkująca myśl wierciła mi dziurę w mózgu chyba z pół roku. Z początku nieśmiało, zacząłem notować najważniejsze problemy, z którymi najczęściej miałem do czynienia na co dzień w pracy z klientami. Z czasem grupowałem dziedziny i najważniejsze wartości sprawiające ludziom największe problemy. Notowałem pytania, z którymi zwracali się do mnie moi klienci, a dziś w ten sposób, w formie książkowej, zamierzam dotrzeć do Was, drodzy Czytelnicy, z dość dużym bagażem moich dobrych i złych doświadczeń życiowych i zawodowych. To Wam, z problemami i bez nich, chcę przekazać moje wnioski wynikające z pracy zawodowej i dość dużego doświadczenia, w formie prostych, konkretnych i sprawdzonych odpowiedzi na pytania Waszych współtowarzyszy niedoli życia, z którymi miałem do czynienia. Pierwotnie nieskromnie nazywałem je „życiowymi mądrościami”, lecz w istocie są to prawdziwe, sprawdzone w życiu prawdy, czerpię je bowiem właśnie z bogatych doświadczeń wynikających z praktyki zawodowej prawnika na co dzień zajmującego się ważkimi sprawami ludzkimi, w tym rodzinnymi, małżeńskimi, mieszkaniowymi, pracowniczymi i wieloma innymi.

Mój drogi Czytelniku! Jeżeli zainteresował Cię tytuł tego zbioru prostych odpowiedzi stanowiących praktyczne wnioski życiowe, a następnie zajrzałeś gdzieś do środka książki, to oznacza, że dokonałeś już jednego z wyborów dotyczących życiowych wartości, którymi jesteś zainteresowany. Pragniesz wiedzy! Konkretnie: chcesz uzyskać prostą, sprawdzoną odpowiedź na Twoje pytanie, które być może znajduje się w tym opracowaniu. Może oznacza to, że jesteś zainteresowany wartościami, które składają się na treść życia w ogólności, a Twojego życia w szczególności. Przypuszczam, że właśnie czegoś takiego poszukujesz – świadomie bądź podświadomie. Być może szukasz odpowiedzi na wiele pytań, które zadajesz sobie na dotychczasowej drodze życia, i nie zawsze je odnajdujesz. Lub zaprzestałeś szukać odpowiedzi, ot tak, po prostu, bo codzienne życie i troski są w danej chwili ważniejsze. Aż tu niespodziewanie lub przypadkowo ktoś (to znaczy ja) podsuwa Ci pod oczy coś, co nazwałem „zbiorem odpowiedzi na pytania wzięte z życia” pod szumnym tytułem „Jak żyć”. Co więcej, „wciska” Ci, że są one najprostsze, najkrótsze i w dodatku sprawdzone.

Czy tak jest w rzeczywistości? Czy naprawdę zawarte są w nim życiowe prawdy? Czy mogą Ci się one jakkolwiek przydać? Sprawdź sam! Na przykład spójrz na spis treści. Czy nie warto wiedzieć czegoś, co jest niezwykle ważne, zostało sprawdzone i przekazane w najprostszy sposób, a dotyczy miłości, małżeństwa, rodziny, dzieci i ich wychowania, pracy? Myślę, że bez względu na Twój wiek znajdziesz dla siebie coś, co będziesz mógł z powodzeniem wykorzystać bądź stosować na dłużej w swoim życiu. Taki jest cel moich odpowiedzi, przemyśleń i całego opracowania. Takich też odpowiedzi i porad udzielałem moim klientom przez wiele lat. Na co byłyby Ci potrzebne jakieś moje porady lub „życiowe mądrości”, których nie mógłbyś zastosować i sprawdzić w swoim życiu, na własnym przykładzie!

Może wystarczy tylko porównać niektóre z nich z Twoimi już przebytymi doświadczeniami. Może utwierdzisz się w przekonaniu, że żyjesz mądrze, czego Ci bardzo życzę. Może się jednak okazać, że niektóre z tych odpowiedzi, stanowiących proste prawdy życiowe, są Ci mało znane lub

– czego nie sądzę – zupełnie obce. Wtedy mogą Cię zainteresować jako dobry wzorzec, zachęcić do sprawdzenia ich na własnym przykładzie, we własnym życiu.

Moim celem jest, aby treść odpowiedzi na proste ludzkie pytania zawarte w książce dotarła w sposób zrozumiały i praktyczny do każdego Czytelnika. Dlatego starałem się, aby język, słownictwo, sposób formułowania odpowiedzi na poszczególne pytania lub tematy były proste i zrozumiałe. Mimo to w ferworze myśli i zapisu mogą pojawić się zwroty, które będą wymagać wyjaśnienia w innych źródłach. Nie zrażaj się także, drogi Czytelniku, do niektórych sformułowań czy treści zawartych w poszczególnych rozdziałach tylko dlatego, że tytuły rozdziałów, podrozdziałów lub pytań brzmią jak wyświechtane, powszechnie używane slogany, bez pokrycia w codziennej rzeczywistości. To wszystko ma być proste, jak najkrótsze, zrozumiałe i możliwe do praktycznego zastosowania.

Drogi Czytelniku, podejmując się takiego opracowania, miałem na uwadze właśnie praktyczną możliwość przeniesienia mojego doświadczenia i wynikających z niego wniosków życiowych na kanwę życia każdego człowieka, w tym być może także Twojego. Jednak moje doświadczenie życiowe i praktyka zawodowa bez niezbędnej wiedzy teoretycznej i badawczej naukowców oraz praktyków z poszczególnych dziedzin będących przedmiotem rozważań w tym opracowaniu byłyby niewystarczające. Dlatego każdy rozdział, oprócz moich doświadczeń i praktyki zawodowej, jest także oparty na wieloletnich studiach dzieł filozofów, psychologów, socjologów, myślicieli, pisarzy oraz wielu innych wielkich uczonych i mędrców naszego świata. Muszę jednak podkreślić, że główną inspiracją i tematem moich poczynań i rozważań, czyli myślą przewodnią, były wersety 27 i 28 pierwszego rozdziału Księgi Rodzaju Starego Testamentu o stworzeniu człowieka przez Boga. Mimo że nie jestem praktykującym katolikiem, długo studiowałem istotę różnych wyznań religijnych. Kiedy po otrzymaniu daru „drugiego życia”, po ciężkiej chorobie i zmaganiach balansowałem na pograniczu życia i śmierci, zacząłem robić rachunek sumienia. Szukając dalszego celu i sensu swojej egzystencji, sięgnąłem ponownie do źródeł na temat ludzkiego istnienia i śmierci. Tak wróciłem do zgłębiania religii świata i głoszonych w nich boskich celów wskazanych istocie ludzkiej na progu jej tworzenia. Pozostałem przy wspomnianych wersetach Biblii. Bóg, tworząc istotę ludzką, określił cel i sens życia człowieka, mówiąc: „Bądźcie płodni i rozmnażajcie się, abyście zaludnili ziemię i uczynili ją sobie poddaną; abyście panowali nad rybami morskimi, nad ptactwem powietrznym i nad wszystkimi zwierzętami pełzającymi po ziemi” (Rdz 1, 28). Stąd, według mojej wiedzy i doświadczeń życiowych, uważam, że pierwszy rozdział mojego zbioru pytań i odpowiedzi „O sensie i celu życia” jest bazą do dalszych rozważań w następnych rozdziałach. Są tam najprostsze i klarowne odpowiedzi świeckie na pytanie, po co żyć. W pozostałych rozdziałach znajdują się krótkie opisy wartości stanowiących sens życia, po to abyś, drogi Czytelniku, mógł sprecyzować własne credo życiowe, odpowiedzieć sobie, jak żyć, aby osiągnąć prawdziwe szczęście. Abyś mógł samodzielnie dokonać wyboru najważniejszych wartości, które będą stanowiły sens i cel Twojego życia. A następnie abyś mógł dążyć do postawionego przed sobą wybranego celu życia i osiągnąć go. I choć dalsze tytuły rozdziałów brzmią jak slogany, a tematy przeze mnie poruszane są trudne do zdefiniowania i enigmatyczne, to w środku rozdziału każdy znajdzie pytania i odpowiedzi z praktycznymi wnioskami i rozwiązaniami, które może odnieść wyłącznie do siebie. Takie jest praźródło odpowiedzi na proste pytanie, po co żyje człowiek. Moim zamiarem jest przekazanie każdemu, kto będzie tego chciał, przede wszystkim zdobytych przeze mnie wiedzy i doświadczenia oraz przemyśleń i wniosków z nich wynikających, wraz z moimi spostrzeżeniami, jak żyć, aby osiągnąć to, co potocznie określamy jako szczęście, choć w istocie nim nie zawsze jest. Sądzę zatem, Czytelniku, że jeśli zapoznasz się z treścią poszczególnych rozdziałów tego opracowania, to:

1. Poznasz, jakie wartości są najważniejsze w życiu człowieka, i będziesz mógł uznać i wybrać te, które mogą być sensem i celem Twojego życia.

2. Dowiesz się, jak kochać, aby być kochanym.

3. Odkryjesz proste sekrety dobrego małżeństwa i szczęśliwej rodziny.

4. Uświadomisz sobie, co daje dobre wychowanie i odpowiednie wykształcenie w ciągu całego życia człowieka.

5. Znajdziesz odpowiedź na pytanie, kiedy praca daje życiową satysfakcję.

6. Będziesz mógł się dowiedzieć, na czym polega samorealizacja człowieka na drodze do pełni szczęścia.

7. W końcu dowiesz się i zrozumiesz, od czego i od kogo zależy prawdziwe szczęście.

8. Poznasz „złote”, ale jakże proste środki, które możesz wykorzystać na drodze do niego.

9. Kiedy to wszystko przeczytasz, przemyślisz raz, drugi i trzeci, będziesz wiedział, jak żyć, aby osiągnąć prawdziwe szczęście.

ROZDZIAŁ I
O SENSIE I CELU ŻYCIA, CZYLI CO MOŻE BYĆ TWOIM CELEM I SENSEM?

Wcześniej lub później człowieka zaczyna nurtować pytanie o sens i cel życia. Potocznie na ogół takie pytania są formułowane w marzeniach, pragnieniach, aspiracjach, natomiast rzadziej dotyczą konkretnie i jednoznacznie wybranych celów życiowych. Na przykład w młodym wieku człowiek marzy: chciałbym być szczęśliwy, bogaty, chciałbym być „kimś”, nawet bez określenia „kim”, chciałbym żyć jak w raju.

Ponieważ celem mojego zbioru odpowiedzi na proste pytania wzięte z życia jest udzielanie jak najprostszych i jak najkrótszych odpowiedzi na generalne pytanie „Jak żyć?”, od razu na początku omawiania tematu „cel i sens życia” należy postawić dwie zasadnicze kwestie:

- Czy można żyć, nie mając żadnego ważnego celu?

- Czy życie bez celu mogłoby być szczęśliwe?

Z fizjologicznego punktu widzenia każdy człowiek może egzystować, nie mając świadomie wyznaczonego przez siebie, czy też innego człowieka, życiowego celu. Proszę zwrócić uwagę, że celowo użyłem zwrotu „egzystować” zamiast „żyć”. Uważam, podobnie jak przytłaczająca większość mędrców świata, że życie bez celu jest tylko fizycznym istnieniem, czyli bytem bez sensu i w tym znaczeniu jest bezmyślną egzystencją. Człowiek zdrowy psychicznie, myślący, mający minimum wiedzy i wyobraźni już tylko z tego powodu i na tych podstawach ma i realizuje proste cele wynikające chociażby z jego podstawowych, fizjologicznych potrzeb jako istoty ludzkiej. Można powiedzieć, że człowiek, który w sposób przemyślany i świadomy nie ma żadnego planu na życie z określonymi celami, realizuje jednak podświadomie cele podyktowane swoimi naturalnymi, fizjologicznymi potrzebami, takimi jak: głód, pragnienie, sen, wypoczynek, popęd seksualny. W tym miejscu chcę podkreślić, że ta ostatnio wymieniona naturalna, fizjologiczna potrzeba seksualna znajduje pełne odbicie w wyznaczonym przez Boga podczas tworzenia świata celu i sensie życia człowieka na ziemi: „Rozmnażajcie się”. O religijnym celu życia człowieka będzie mowa w dalszej części książki. Niestety, dzisiaj, w dobie postępu cywilizacyjnego i powszechności dostępu do wszelkich dóbr materialnych, dość często zdarza się, że wielu ludzi, szczególnie młodych, nie zadaje sobie pytania o sens lub cel życia, a nawet o to, kim chcieliby w życiu być lub co robić. Badania przeprowadzone w Polsce w 2003 r. przez CBOS dowodzą, że stosunkowo duża część ludzi młodych ceni sobie wyżej bogate życie towarzyskie, pełne rozrywek, niż planowanie jakichś celów życiowych. Odpowiedzią na takie hedonistyczne podejście do życia niech będzie znany aforyzm wielkiego mędrca i największego fizyka wszech czasów żyjącego na przełomie XIX i XX w., Alberta Einsteina. Głosił on: „Kto nie widzi sensu życia, jest nie tylko nieszczęśliwy, ale prawie niezdolny do życia”. Równie dosadnie na ten temat wypowiadał się znany pisarz rosyjski Lew Tołstoj: „Ludzie są nieszczęśliwi, kiedy żyją tylko dla siebie”. Jeszcze trafniej określiła życie bez sensu współczesna polska poetka i prawniczka Agnieszka Lisak, stwierdzając: „Życie faktycznie nie ma sensu, dopóki go sobie sami nie stworzymy”.

Podsumujmy zatem odpowiedź na te dwa pierwsze pytania: czy można żyć bez sensu i celu i czy takie życie może być szczęśliwe. Brzmi ona: zdecydowanie nie. Tak twierdzą wielcy mędrcy, uczeni, filozofowie i współcześni nam intelektualiści. Tak twierdzę również ja, na kanwie własnych doświadczeń życiowych i zawodowych. Jako prawnik specjalizujący się w prawie rodzinnym, w tym w sprawach rozwodowych, wielokrotnie znajdowałem praktyczne potwierdzenie tego sądu w rozpatrywanych sprawach kończących małżeństwa wyrokiem rozwodowym. Brak wspólnego celu i sensu życia w małżeństwie lub w rodzinie bądź niezgodność celów bardzo często były przyczyną rozpadu związku.

- W jakim okresie życia człowiek powinien określać swoje cele życiowe i sens życia?

Już staroegipskie przysłowie głosiło: „Nie spieszy się ten, kto chce osiągnąć swój cel”. Oznaczało to wówczas, a myślę, że także dziś, iż nie trzeba się spieszyć w podejmowaniu tak ważnej decyzji życiowej, jaką na pewno jest wyznaczenie podstawowych celów swojego życia. Postanowienie to powinno być na tyle przemyślane i mądre, aby nie trzeba go było wielokrotnie zmieniać, ponosząc nierzadko kosztowne skutki. Podobnie nie trzeba się spieszyć, żeby upragniony cel osiągać jak najszybciej, bez względu na rodzaj zastosowanych środków do niego prowadzących. Jak stwierdził George Bernard Shaw, wielki dramatopisarz angielski: „Najważniejsze, żebyśmy to my wybrali dla siebie swój cel zgodnie z wartościami, które wyznajemy, i z naszymi osobistymi zamiłowaniami, a nie pod wpływem czyichś oczekiwań, rodziców, męża, żony!”.

To niezwykle mądre powiedzenie autora żyjącego na przełomie XIX i XX w. wymaga jednak zastanowienia się: czy po zawarciu związku małżeńskiego mąż lub żona powinni mieć wpływ na kształtowanie dalszych osobistych celów życiowych każdego z nich w związku z zawarciem małżeństwa, czy też mają dalej realizować swoje indywidualne cele w oderwaniu od małżeństwa i rodziny?

Jak wcześniej podkreśliłem, z moich doświadczeń zawodowych wynika, że bardzo często przyczyną rozpadu małżeństwa i rozwodu jest brak wspólnych celów lub rozbieżność osobistych celów życiowych łączących związek. Osobiście uważam, że do czasu połączenia się dwojga ludzi w związek małżeński (partnerski) każdy z nich wybiera swoje wartości życiowe i samodzielnie wyznacza cele indywidualne. Jednak z chwilą założenia związku, a nawet już w czasie jego tworzenia, oboje partnerzy powinni zastanowić się, czy ich osobiste cele można będzie pogodzić, a następnie uzgodnić zbieżność realizacji własnych osobistych celów z celami wspólnymi jako nadrzędnymi. Już w tym okresie może się okazać, że nie jest możliwe połączenie celów osobistych z tymi do realizacji w przyszłym związku lub partnerzy świadomie nie zechcą dostosować swoich celów do nadrzędnych celów wspólnych.

Najlepsze rozwiązanie na dzisiejsze czasy trafnie podpowiada współczesny nam amerykański badacz psychologii pozytywnej Tal Ben-Shahar, sugerując: „Jedną z zasad szczęśliwego życia jest stałe szukanie tego, co sprawia nam przyjemność i daje poczucie sensu życia”. Zresztą tak twierdzili i dowodzili to mądrzy ludzie dawniej i dziś.

Ponieważ ten zbiór odpowiedzi na proste pytania wzięte z życia dedykuję przede wszystkim potomnym, opowiem na własnym przykładzie, jak i w jakim czasie wyznaczałem cele życiowe, korygowałem i nadawałem swojemu życiu sens.

Pierwszym moim celem życiowym, wówczas marzeniem 11-letniego dziecka, było zdobyć wyższe wykształcenie prawnicze i zostać sędzią, i to takim, który nie będzie skazywał ludzi na śmierć. Stało się tak za przyczyną ojca, który przyniósł do domu ogromną starą księgę. Był to nieaktualny, przedwojenny kodeks karny z 1932 r. Ta stara, podniszczona księga zainteresowała mnie swoimi wielkimi rozmiarami, grubością, a przede wszystkim treścią. Przez bardzo wiele dni i wieczorów, zamiast się uczyć przedmiotów szkolnych, czytałem i starałem się zrozumieć jej skomplikowaną treść. Kiedy doszedłem do art. 225, dowiedziałem się: „Kto zabije drugiego człowieka, sam zostanie skazany na śmierć”. Ponieważ z tej księgi nie wynikało, kto i w jaki sposób ma zabić zbrodniarza za karę, przez następne kilka dni wszędzie poszukiwałem odpowiedzi. Ostatecznie ojciec wyjaśnił mi, kto to jest sędzia, jak nim zostać oraz jaką rolę odgrywa kat wykonujący karę śmierci. Myślę, że wówczas moja ogromna i wciąż niezaspokojona ciekawość oraz wyobrażenie siebie w roli sędziego wymierzającego sprawiedliwe kary wytworzyły w mojej świadomości i zakodowały w podświadomości marzenie o byciu „sędzią nad ludźmi”. Dzisiaj, kiedy jestem doświadczonym prawnikiem, ze wzruszeniem wciąż wspominam, jak kształtował się we mnie mój pierwszy cel życiowy. Osiągnąłem go z pewną modyfikacją, bo zdobyłem prawnicze wykształcenie, tyle że uznałem, iż bardziej odpowiada mi zawód radcy prawnego niż sędziego. Tak więc już w wieku 11 lat moje dziecięce marzenie i pragnienie było udaną próbą określenia i wyznaczenia pierwszego celu życiowego w zakresie wyboru drogi zawodowej, z której do dzisiaj mam wielką satysfakcję.

Kiedy miałem 22 lata i studiowałem prawo, wyznaczyłem sobie drugi cel życiowy. Postanowiłem, że studiując i pracując, równolegle będę działaczem społecznym na rzecz młodzieży i zacznę pracować z młodzieżą. To była świadoma decyzja o przyjęciu takiego dodatkowego celu, podjęta w związku z faktem wyboru mnie na przewodniczącego największej w województwie organizacji młodzieżowej w kombinacie skórzanym w Słupsku. W dużej mierze podyktowana była młodzieńczą energią do twórczej działalności z młodzieżą na rzecz polepszenia warunków życia i rozwoju młodych ludzi w odbudowywanej Polsce po zniszczeniach II wojny światowej. Jednak wydarzenia społeczne i polityczne, jakie miały miejsce w grudniu 1970 r., strajki w Gdańsku i na całym Pomorzu oraz zmiana władzy w Polsce spowodowały radykalną zmianę moich poglądów politycznych i zrezygnowałem z pełnionych funkcji społecznych. Oczywiście nie zmieniło to we mnie woli działania prospołecznego na rzecz młodych ludzi. Z tego okresu życia i z działalności społecznej wyniosłem duży worek pozytywnych doświadczeń, które do dzisiaj wykorzystuję w pracy zawodowej jako prawnik. Po raz trzeci dokonałem korekty wyboru celu i sensu życia, mając 33 lata, czyli w tak zwanym wieku chrystusowym. To był bardzo trudny, zły i smutny okres mojego życia. Rozpadło się moje małżeństwo. Żona wkrótce po rozwodzie wyjechała z dziesięcioletnim synem za granicę, do Niemiec, nie pozostawiając adresu i nie dając możliwości kontaktu z dzieckiem. Wtedy w samotności dokonałem oceny dotychczasowego życia, zrobiłem rachunek sumienia i postanowiłem: „Od dziś moim najważniejszym celem i sensem życia będzie rodzina, dzieci, ich wychowanie i wykształcenie oraz praca podporządkowana dla dobra rodziny i dzieci”. Tak dokonałem wyboru czterech najważniejszych wartości życiowych, które stały się głównymi celami do osiągnięcia: rodzina, dzieci, ich wychowanie oraz praca zawodowa. Od tamtej pory do dzisiaj, mimo wielu trudnych i smutnych wydarzeń i przeszkód, taki mam cel i taki jest sens mojego życia, który jak tylko mogę, staram się realizować.

Moim kolejnym marzeniem, pragnieniem i celem pozostałego życia jest, aby ten spisany przeze mnie zbiór praktycznych odpowiedzi i podpowiedzi stał się inspiracją dla moich potomnych, a także dla Czytelników do planowania życia i realizacji nakreślanych przez siebie najważniejszych, szczytnych celów i sensu życia. Wartością, jaką chcę zaspokoić na tak wybranej drodze do szczęścia, jest samorealizacja.

Podsumujmy odpowiedź na pytanie, w jakim wieku formułować trwałe cele i sens życia.

Czas, aby je określić, zawsze jest odpowiedni, bez względu na wiek, naszą przeszłość i teraźniejszość. Każdy skrawek życia dobrze jest przeżyć z sensem i w konkretnym celu. Łatwiej nam wtedy będzie w spokojnej starości rozliczyć się z własnym sumieniem i mieć poczucie dobrze spełnionego życia. Jakże mądrze i trafnie ujął to żyjący 800 lat temu doświadczony niemiecki filozof i kaznodzieja Eckhart von Hochheim, stwierdzając pod koniec życia: „Żyj tak, byś przy jego końcu nie starał się życia swojego naprawiać”. Taką samą mądrość głosi wielu doświadczonych ludzi w dzisiejszych czasach. Wymienię spośród nich polskiego dziennikarza, publicystę i poetę Krystiana Pryndę: „Dochodzimy do przekonania, że życie ma sens, niestety bardzo późno, gdy przychodzi z nim się żegnać”.

Generalnie trzeba stwierdzić, że im wcześniej człowiek określi swoje cele życiowe, tym dla jego życia lepiej. Przemawiają za tym następujące proste argumenty:

1. Im człowiek młodszy, tym będzie miał więcej czasu na zrealizowanie w pełni wyznaczonych celów.

2. Młody człowiek nie jest jeszcze skażony złymi realiami i może jeszcze mieć młodzieńcze marzenia i pragnienia, które uzna za możliwe do osiągnięcia.

3. Posiadając więcej czasu, młody człowiek ma większe możliwości, by zmienić lub skorygować wyznaczone cele życiowe.

4. Cele wyznaczone w młodości do zrealizowania w całym życiu prawie zawsze są bardziej odważne, chociaż czasem wydają się nierealne.

To właśnie takie podejście wyznawali wielcy wynalazcy, twórcy i racjonalizatorzy. I odwrotnie, im człowiek starszy, tym trudniej mu wyznaczać szczytne cele życiowe i rozwojowe. W starszym wieku z reguły cele są realne, ustanawiane na podstawie przebytego doświadczenia, często skażone trudnościami. Cele starszych ludzi będą mniej twórcze i odważne, no i prawie zawsze mniej dalekosiężne – właśnie ze względu na wiek.

Tak oto mamy odpowiedź na pytanie, kiedy jest właściwy czas na poszukiwanie celu i sensu życia.

- Jakie ważne wartości jako cele do osiągnięcia powinny przyświecać człowiekowi i skąd ma czerpać o nich wiedzę?

Każdy człowiek od urodzenia wraz z rozwojem psychofizycznym poznaje świat i systemy wartości, które tym światem rządzą. Najpierw „małym światem” jest dom rodzinny, później żłobek, przedszkole, szkoła i związane z nimi środowiska. Niemowlę swoje pierwsze wartości życiowe zaczyna poznawać w domu rodzinnym od matki i od ojca już w okresie macierzyństwa (także „tacierzyństwa”). Przyswajane są one podświadomie i wynikają wprost z fizjologicznych potrzeb dziecka. Są to: jedzenie – zaspokojenie potrzeby głodu, picie – zaspokojenie potrzeby pragnienia, sen – dla zdrowia i wypoczynku itp.

Wraz z upływem dzieciństwa, ale także w zaciszu ogniska domowego, przede wszystkim tam, dziecko zaczyna poznawać i doświadczać wartości wyższego rzędu niż fizjologiczne, takie jak: bliskość, opiekuńczość, poczucie bezpieczeństwa, dobro, zło, posłuszeństwo, radość i inne. Podkreśliłem wyżej i z całą mocą na podstawie doświadczeń własnych i znanych mi pedagogów i wychowawców twierdzę: ten okres wychowania ma decydujące znaczenie dla poznawania przez dziecko pierwszych ważnych wartości oraz dla kształtowania i późniejszego wyboru kolejnych wyższych wartości i wyznaczania najważniejszych celów i sensu życia. To będzie podstawowy wzorzec prowadzący do wyboru wartości, którymi później człowiek będzie się kierować na dalszych etapach swojego życia, w wieku dojrzałym, twórczym, a nawet w starości.

Spróbuję trochę przybliżyć znaczenie niektórych wartości życiowych w ogólnym praktycznym zastosowaniu, bez zbędnego „naukowego wymądrzania się”.

Wartościami życiowymi, które mogą posłużyć w określeniu właściwych Tobie, Czytelniku, celów życiowych i sensu życia mogą być rzeczy materialne i niematerialne, jak pieniądze, majątek, mądrość, radość, praca, szczęście rodzinne. Mogą nimi być przekonania, idee, uczucia i emocje, na przykład pobożność, bezinteresowne czynienie dobra, dążenie do sukcesu, miłość, dobre wychowanie i wykształcenie dzieci. Będą to także cechy, zalety i postawy uznawane powszechnie za dobre i godne naśladowania jako pewne sprawdzone wzorce, takie jak prawość, uczciwość, dobroć, autorytet, przyjaźń, wiara w siebie, optymizm, pozytywne nastawienie do życia itp.

Ponieważ sam w swoim życiu wielokrotnie sprawdzałem wybrane wartości, zmieniając niektóre pomniejsze cele życiowe w późniejszym okresie życia, w miarę zdobywanych doświadczeń, najpierw sporządziłem, a potem uzupełniałem swój wykaz ważniejszych wartości życiowych. Mogę tylko powiedzieć, że mój wykaz większych i małych, ale ważnych dla mnie wartości życiowych osiągnął liczbę aż 330 pozycji. Z biegiem czasu z tej ogromnej liczby wybrałem te, które uznałem za najważniejsze. Dziś, pisząc tę książkę na bazie wieloletniego doświadczenia, mogę z pełnym przekonaniem powiedzieć, że najważniejszych wartości niezbędnych do prawdziwego szczęścia jest siedem. Właśnie o nich będę mówił w kolejnych rozdziałach, odpowiadając na proste pytania wzięte z życia zwykłych ludzi.

Zanim jednak przejdziemy do wybranych przeze mnie siedmiu najważniejszych wartości, spróbujmy razem dokonać wyboru tych, które są powszechne i uniwersalne dla każdego przeciętnego człowieka. No tak, ale tych wartości i celów jest tak dużo i w zasadzie chciałoby się ich wybrać i osiągnąć jak najwięcej, bo przecież prawie wszystkie są w życiu ważne. Niestety, jak mądrze stwierdził już w V wieku p.n.e. matematyk i filozof grecki Pitagoras: „Trudno jest iść przez życie wieloma drogami jednocześnie”. Równie trudno dążyć i w pełni osiągnąć równocześnie wiele trudnych i szczytnych celów życiowych. Wobec tego wypada postawić jeszcze ważniejsze pytania dotyczące sensu i celu życia.

- Jaki jest jeden najważniejszy cel i sens życia człowieka?

- Czy jest możliwe, aby wszyscy ludzie mieli jeden wspólny, tak samo rozumiany i nazwany, najważniejszy cel i sens życia?

Zacznę krótko od najstarszego na świecie, religijnego podejścia do poszukiwań celu i sensu życia człowieka. W naszych europejskich państwach będzie to spojrzenie z punktu widzenia religii chrześcijańskiej. Jak podkreśliłem we wstępie, Bóg, tworząc świat i istotę ludzką, wskazał następujący cel i sens życia człowieka, wręcz nakazując: „Bądźcie płodni i rozmnażajcie się, abyście zaludnili ziemię” (Rdz 1, 28). Taki też nakaz, jako dogmat religii chrześcijańskiej, obowiązuje od tysiącleci do dziś. Jakkolwiek by na niego patrzeć, nawet ze świeckiego punktu widzenia, mając także na względzie wolną wolę każdego człowieka, może on stanowić wspólny dla całej ludzkości podstawowy cel i sens życia istoty. Ten boski cel jest w pełni zbieżny z jedną z podstawowych, biologicznych potrzeb człowieka, a mianowicie z naturalnym popędem seksualnym. Gdyby ten cel boski – prokreacja i zaspokojenie ludzkiego popędu seksualnego – nie był realizowany, z czasem ludzkość przestałaby istnieć. Tak więc mamy pierwszą, teologiczną odpowiedź na pytanie, jaki może być wspólny cel życia każdego człowieka. Jest nim prokreacja, czyli rozmnażanie się. Tak rozumując, w duchu religijnym i sensie biologicznym uznając ten cel za główny i powszechny, kolejnymi podporządkowanymi zamiarami powinny być: miłość, współżycie seksualne, małżeństwo, dzieci, ich rozwój, wychowanie i wykształcenie oraz rodzina. Nie oznacza to wcale, że te podporządkowane zamierzenia nie mogą być samoistnymi i to ważnymi celami życia człowieka według jego indywidualnego wyboru. Ale o nich w stosunku do przyjętego celu głównego, jakim jest prokreacja, będę mówił w następnych rozdziałach.

Ten boski i naturalny cel życia istoty ludzkiej w potocznym rozumieniu jest prawie oczywisty dla każdego człowieka. A jednak czy tak jest w rzeczywistości? Czy rozmnażanie się jest takim wyraźnie i w pełni świadomie powszechnie przyjętym, głównym zamysłem i sensem życia każdego człowieka? Żyjemy w XXI w., postęp cywilizacyjny jest niebywale szybki, a aspiracje, ambicje i dążenia powodują, że bardzo wielu młodych ludzi odkłada na dalszy plan tworzenie rodziny jako podstawowego, naturalnego i boskiego celu istnienia człowieka na ziemi. Ich plany koncentrują się na osiąganiu (według nich) wartości najwyższych i aktualnie najważniejszych, dających człowiekowi możliwości jak największej i jak najpełniejszej samorealizacji w znaczeniu materialnym i pozamaterialnym. Co się okazuje? Prokreacja, w rozumieniu boskiego nakazu, wynikającego z dogmatu Starego Testamentu („rozmnażajcie się, po to by zaludnić ziemię i panować nad nią”), nie jest dla przeciętnego człowieka najważniejszym celem i sensem jego życia. Zapewne to dążenie będzie najważniejsze dla wiernych wyznawców Boga. Jednak nawet wśród nich zdania są różne, do czego przyczynia się niezwykły postęp i rozwój cywilizacji oraz rosnąca wraz z nimi świadomość światopoglądowa.

- Czy w marzeniach, pragnieniach i dążeniach ludzi istnieje inny cel życia człowieka niż boski cel rozmnażania się, powszechny i wspólny dla wszystkich ludzi?

Wracam do najdawniejszych czasów i ówczesnych poszukiwań najważniejszego celu życia człowieka. Jeden z trzech najsławniejszych filozofów starożytnej Grecji, Arystoteles, żyjący w latach 384 do 322 p.n.e., już wówczas dowodził: „Szczęście jest sensem i celem życia, ostatecznym i najwyższym dążeniem człowieka”. W XVIII w. pisarz i filozof francuski Jean-Jacques Rousseau w pełni potwierdził myśl filozofów greckich, głosząc: „Celem życia ludzkiego jest szczęście, któż z nas jednak wie, jak je osiągnąć”. Dziś we współczesnym nam świecie twórcy psychologii pozytywnej, Amerykanie Martin Selligman i Tal Ben-Shahar, porównując wartość pieniądza do szczęścia, naukowo potwierdzają: „Tak jak w świecie biznesu najwyższą wartość mają pieniądze, na które wszystko się przelicza, tak w życiu człowieka najwyższą wartością jest szczęście, bo to w nim wszystko się mierzy”.

Czy tak myślą ludzie mądrzy i doświadczeni na całym świecie? Aby to sprawdzić, sięgam do filozofii wschodnich i szkół buddyzmu tybetańskiego, których największy i najsławniejszy żyjący dziś przedstawiciel, Dalajlama, wszem i wobec głosi światu: „Czy człowiek jest wierzący czy nie, czy wyznaje taką czy inną religię, celem naszego istnienia jest szczęście, całe nasze życie zmierza ku szczęściu”. Tak myślą i twierdzą od wieków mędrcy i naukowcy w Azji, Ameryce i w Europie, a zapewne i w innych częściach naszego świata. Kiedy poszukiwałem w dostępnych mi źródłach naukowych odpowiedzi na pytanie, czy są jakieś inne tak powszechne, uniwersalne i najważniejsze zamiary jak szczęście, z reguły wszędzie natrafiałem na tę samą odpowiedź. To ono jest celem życia człowieka. Szczęście jest jednak różnie nazywane, określane lub rozumiane.

Ukoronowaniem i powszechnym, międzynarodowym uznaniem szczęścia za najważniejszy cel życia człowieka jest rezolucja Zgromadzenia Ogólnego Organizacji Narodów Zjednoczonych (ONZ) z dnia 28 czerwca 2012 r. ustanawiająca na całym świecie Międzynarodowy Dzień Szczęścia obchodzony corocznie 20 marca. Myślą przewodnią ONZ jako najwyższego światowego gremium, skierowaną do ludzi całego świata, jest stwierdzenie: „Dążenie do szczęścia jest podstawowym celem człowieka”.

- Czy szczęście, o którym piszą mądrzy ludzie z całego świata, może być także Twoim nadrzędnym celem życia?

Szczęście, nawet w takim ogólnym rozumieniu, jaki wyżej przedstawiłem, cytując powiedzenia wielkich mędrców, nie tylko może, lecz wręcz powinno być celem i sensem życia każdego człowieka. Jednak tak ogólnie sformułowane pojęcie byłoby trudne do osiągnięcia w praktyce życia każdego przeciętnego człowieka. Bo właściwie z ust tych wielkich ludzi wcale nie wynika, co to jest szczęście, co się na nie składa. Moim celem, który zamierzam osiągnąć w książce, jest udzielenie jak najprostszych, możliwych do zastosowania, zrozumiałych odpowiedzi na pytanie: jak żyć, aby móc zrealizować takie konkretne wartości, które w sumie pozwolą każdemu zwykłemu człowiekowi osiągnąć prawdziwe szczęście, w pełni zaspokajające jego optymalne potrzeby. Do zapoznania się z wieloma odpowiedziami na tak postawione pytanie zachęcam Cię, Czytelniku, w następnym rozdziale „O szczęściu”, w którym dowiesz się w najprostszy sposób, co konkretnie może być Twoim szczęściem.

ZAPAMIĘTAJ!

1. Człowiek na każdym etapie życia (rozwoju), to jest dzieciństwa, młodości, wieku dojrzałym i w starości, powinien mieć określony własny cel lub cele, które będą stanowić sens życia.

2. Życie bez świadomie wybranego celu może być tylko zwykłą egzystencją, bez twórczego rozwoju i społecznego sensu.

3. Ogólnoludzkim, naturalnym i boskim celem życia jest rozmnażanie się, czyli prokreacja. Bez niej nie istniałaby ludzkość na Ziemi.

4. Aby określić swój cel (cele) życiowy, konieczne jest uprzednie racjonalne poznanie, jakie wartości są najważniejsze dla Ciebie, Twojego życia i rozwoju. W następnej kolejności z katalogu poznanych wartości musisz wybrać te wartości, które uznasz za odpowiednie i najważniejsze dla siebie. Na końcu tego procesu pozostaje Ci ułożenie ich według hierarchii ważności i kolejności realizacji.

5. Według największych mędrców naszego świata od najdawniejszych czasów najważniejszym celem życia człowieka jest szczęście. Wszystkie inne cele zmierzają bądź służą do jego osiągnięcia.

6. Im wcześniej człowiek określi swoje cele życiowe i sens życia, tym większe będzie miał szanse na ich pełne zrealizowanie.

ROZDZIAŁ II
O SZCZĘŚCIU, CZYLI CO MOŻE BYĆ PRAWDZIWYM SZCZĘŚCIEM CZŁOWIEKA?

1. „Szczęście”, prawdziwe szczęście a pełnia życia

W pierwszym rozdziale zasugerowałem, że upragnionym celem życia i działania każdego człowieka na naszym świecie jest osiągnięcie szczęścia. W związku z czym na początku tego rozdziału muszę Ci zadać, drogi Czytelniku, pytanie wprost: czy także Twoim celem i sensem życia jest lub może być szczęście, bez względu na to, jak dotąd je rozumiałeś?

Ależ tak! – odpowiesz ze zdziwieniem. Któż z nas nie chciałby być szczęśliwy i mieć w życiu szczęście? Lecz tak naprawdę zapewne każdy inaczej rozumie pojęcie szczęścia – i słusznie. Czasami trudno nam zdefiniować, co rozumiemy przez to pojęcie. Dla jednych szczęściem będzie wielka wygrana, na przykład w lotto. Inni określają tak zdobycie dobrej i wysoko płatnej pracy. Jeszcze inni szczęściem nazywają udane małżeństwo z ukochanym partnerem. Są też tacy, którzy nie zawsze otwarcie o tym mówią, że ich najskrytszym pragnieniem jest zostać sławnym człowiekiem i że to jest ich wymarzone szczęście.

Na co dzień prawie każdy z nas używa takich stwierdzeń odnoszących się do przypadkowych, mniej lub bardziej korzystnych zdarzeń: „ale miałem dziś szczęście”, „jakie on/ona ma szczęście”, „szczęście mu spadło z nieba”, „jemu to szczęście dopisuje”, „dziecko szczęścia”, „mieć więcej szczęścia niż rozumu”, „głupi ma szczęście”, „kto nie ma szczęścia w kartach, ma szczęście w miłości”, „odważnym szczęście sprzyja”, „mieć szczęście w nieszczęściu”. Takich i wielu innych, podobnych wyrażeń w gruncie rzeczy używa się do określenia zbiegu, splotu pomyślnych jednorazowych okoliczności, szczęśliwego trafu, przypadku. Zapewne te pojedyncze, przypadkowe pozytywne zdarzenia mogą stanowić o osiągnięciu doraźnego zadowolenia w skali zachwytu nazywanego potocznie „szczęściem” przez danego człowieka. Lecz nie o tak wąsko rozumianym szczęściu myśleli od dawna wielcy filozofowie naszego świata. Nie o takim szczęściu myśli także człowiek, który to jednorazowe, przypadkowe szczęście już osiągnął. Trafnie określił to ks. Jan Twardowski, polski poeta: „Prawdziwe szczęście, jakiego szukamy, jest najczęściej inne, niż je sobie wyobrażaliśmy”. Dlatego również ja nie jestem w stanie od razu, jednym zdaniem, już na początku rozdziału udzielić prostej, konkretnej, wzorcowej odpowiedzi na pytanie, co należy rozumieć przez pojęcie szczęścia.

Myślę, że na pytanie, co konkretnie może być prawdziwym szczęściem człowieka, w tym przede wszystkim Twoim, pełną odpowiedź uzyskasz dopiero po przeczytaniu tych rozdziałów, w których mowa jest o najważniejszych wartościach mogących dać prawdziwe szczęście. Przekonałem się o tym i ja, poszukując swojego szczęścia bardzo długo, na dość skomplikowanej drodze życia. Dziś, mając spore i bogate doświadczenie życiowe, kiedy przez ostatnie lata zgłębiałem (i nadal studiuję) wiedzę o szczęściu, mogę podjąć próbę odpowiedzieć jak najprościej, najkrócej i zrozumiale na kluczowe pytanie.

- Czym jest prawdziwe szczęście?

Zacznę tę bardzo ważną odpowiedź od podania wprost mojej definicji prawdziwego szczęścia, bez żadnego wstępu i komentarza wprowadzającego. Brzmi ona następująco: prawdziwe szczęście to pełnia życia dająca wielkie zadowolenie z osiągnięcia siedmiu najważniejszych wartości, wybranych za cele i sens życia. Te wartości to:

–  oddanie w miłości, czyli kochanie i bycie kochanym,

–  spełnienie w małżeństwie,

–  posiadanie dziecka (dzieci),

–  dobre wychowanie, w tym wykształcenie, dziecka (dzieci),

–  spełnienie w rodzinie,

–  satysfakcja z pracy zawodowej,

–  samorealizacja przez twórcze życie i bezinteresowne czynienie dobra.

Tak rozumianego szczęścia będzie można doświadczyć, dopiero gdy będzie ono wynikiem własnej, pozytywnej oceny jakiegoś okresu i dokonanego rachunku życia i sumienia. Pod jednym ważnym warunkiem, że w tym czasie człowiek osiągnie wszystkie siedem celów życiowych, które wymieniłem w definicji prawdziwego szczęścia. Są to najważniejsze wartości, wspólne dla każdego przeciętnego, zwykłego człowieka, których doboru dokonałem w ciągu wielu lat prawniczej praktyki zawodowej, studiów i analizy literatury fachowej i własnego doświadczenia życiowego.

Tę dość przydługą definicję każdy z nas praktycznie stosuje na co dzień w życiu, określając ją potocznie „szczęśliwym życiem” i w zasadzie nie zastanawiając się głębiej, co tak naprawdę stanowić może dla każdego z nas tę wartość nazywaną szczęściem.

W ujęciu mojej definicji to „ prawdziwe szczęście” jest w istocie „pełnią życia” dającą wielkie zadowolenie. Pełnia życia to nic innego jak przeżyty niezbędny okres czasu, w którym człowiek osiągnie wszystkie siedem wartości składających się na prawdziwe szczęście i dokonując samooceny, stwierdzi, że każdą z tych wartości zdobył w pełni, tak jak wymarzył i zaplanował. Muszę przyznać, że na pierwszy rzut oka czytający moją definicję szczęścia mogą mieć kłopoty z prostym i szybkim zrozumieniem jej treści. Dlatego sugeruję, aby nie starać się zapamiętać samej formułki, lecz dokładnie wraz ze mną przeanalizować, co się za nią kryje. Będzie ona przywoływana wielokrotnie, prawie we wszystkich rozdziałach, w których będę odpowiadał na pytania związane z poszczególnymi wartościami składającymi się na prawdziwe szczęście. A teraz po kolei.

- Jakie najważniejsze wartości życiowe trzeba osiągnąć, aby być w pełni szczęśliwym człowiekiem?

Jest ich siedem, a są to takie wartości, jak:

–  miłość,

–  małżeństwo,

–  dziecko (dzieci),

–  wychowanie dziecka, w tym wykształcenie,

–  rodzina,

–  praca zawodowa,

–  samorealizacja poprzez twórcze życie i bezinteresowne czynienie dobra.

Ta lista najważniejszych wartości zawartych w mojej definicji prawdziwego szczęścia nie jest zamknięta, lecz według mnie wystarczająca do samooceny pełni życia i odpowiedzi na pytanie, czy było ono szczęśliwe. Są w niej zawarte podstawowe wartości, które uznałem za niezbędne do prawdziwego szczęścia.

Jest dla mnie oczywiste, że aby dojść do każdej z tych siedmiu wartości głównych, konieczne będzie osiągnięcie wielu innych wartości podporządkowanych tym, które uznałem za podstawowe do osiągnięcia prawdziwego szczęścia. Dla wielu ludzi ważniejsze lub równorzędne mogą się okazać inne wartości niż wymienione siedem w definicji szczęścia. Na przykład przyjaźń, wiara w Boga, sprawiedliwość (prawość), sława, wiedza, wykształcenie, zdrowie, pieniądze (bogactwo), radość i przyjemności życia, seks, a także szereg innych – i to niekoniecznie obiektywnie pozytywnych.

Taki był mój dobór najważniejszych wartości życiowych, które mogą skutecznie stać się celem i sensem życia każdego przeciętnego człowieka. Jestem przekonany, na podstawie doświadczenia praktycznego i posiadanej wiedzy zdobywanej przez wiele lat praktyki prawniczej, że z bardzo dużym prawdopodobieństwem, graniczącym z pewnością, każdy, kto zrealizuje wszystkie siedem wartości składające się na tak zdefiniowane prawdziwe szczęście, naprawdę je osiągnie. Każdy musi jednak najpierw zaakceptować te siedem wartości, uznać je za własne i najważniejsze, a następnie przyjąć je jako dalekosiężne cele życiowe stanowiące sens życia. Te wybrane przez Ciebie, Czytelniku, wartości uznane za najważniejsze to nic innego jak pełnia Twojego życia, którą będziesz realizował. W moim przekonaniu ich zrealizowanie jako pełni życia może dopiero dać wielkie zadowolenie nazywane szczęściem.

Tak też robiłem we własnym życiu. Na podstawie moich wieloletnich studiów, analiz, porównań i doświadczeń wybrałem najważniejsze wartości, które moim zdaniem mogą i powinny być ważne dla każdego przeciętnego człowieka. Przypomnę, że są to: miłość, małżeństwo, rodzina, dzieci, ich wychowanie i wykształcenie, praca zawodowa oraz samorealizacja przez twórcze życie i czynienie dobra.

Jak już wspomniałem, każdy człowiek może wybrać inne wartości, jego zdaniem ważniejsze do osiągnięcia jako własne cele życiowe. Jednak zawsze do ich zdobycia konieczne jest uprzednie dokładne poznanie każdej wartości. W szczególności należy zdobyć optimum wiedzy, aby umieć szukać swojej drogi do jej osiągnięcia. Taką najprostszą i najkrótszą, ale zrozumiałą wiedzę o podstawowych wartościach życiowych przekażę w następnych rozdziałach, odpowiadając na pytania płynące prosto z życia, w tym od moich klientów.

W mojej definicji szczęścia wyraźnie określiłem warunki, czyli przesłanki, jakie należy spełnić, aby każda z siedmiu głównych wartości dawała Ci, Czytelniku, wielką satysfakcję, a wszystkie jako zbiorczy pozytywny wynik złożyły się na prawdziwe szczęście, czyli zadowolenie z pełni życia. To właśnie warunki konieczne do osiągnięcia tych wartości stanowią cele życia człowieka, a wszystkie razem – cel nadrzędny, jakim jest prawdziwe szczęście. To one są drogą człowieka do prawdziwego szczęścia. Spójrzmy na nie dokładniej.

- Jakie podstawowe warunki trzeba spełnić przy realizacji każdej z siedmiu najważniejszych wartości życiowych, aby osiągnąć spełnienie każdej z nich, wyrażające się maksymalnym zadowoleniem?

1. Miłość. Aby była prawdziwa i dawała wielkie zadowolenie, musi być spełniona przesłanka oddania, czyli musisz kochać i być kochanym.

2. Małżeństwo. Związek małżeński (inny stały) powinien dawać obojgu partnerom poczucie spełnienia i realizować oczekiwania każdego partnera.

3. Dziecko lub dzieci. Posiadanie dziecka (dzieci) powinno stać się realizacją naturalnego (biologicznego) celu życia człowieka i spełnieniem warunku koniecznego do prawdziwego szczęścia, czyli pełni szczęśliwego życia. Aby osiągnąć szczęście, jakim jest dziecko, trzeba po prostu być świadomym i odpowiedzialnym rodzicem.

4. Wychowanie, w którym mieści się także wykształcenie dzieci. Warunkiem osiągnięcia tej wartości jest dobre wychowanie i odpowiednie wykształcenie. Dobre wychowanie to wszystkie niezbędne działania podejmowane przez rodziców i nauczycieli-wychowawców, mające na celu szczęście dziecka i jego szczęśliwą przyszłość jako dorosłego człowieka. Przez odpowiednie wykształcenie należy rozumieć wykształcenie dostosowane do potrzeb rynkowych i optymalne do możliwości psychofizycznych każdego dziecka.

5. Rodzina. W rodzinie, podobnie jak w małżeństwie, jej członkowie powinni osiągnąć własne spełnienie oraz szeroko rozumiane szczęście rodzinne. Przede wszystkim należy w odpowiednim czasie i w sprzyjających warunkach założyć rodzinę.

6. Praca zawodowa, rozumiana szerzej jako praca najemna, prowadzenie działalności gospodarczej lub profesja zawodowa. W każdym z tych rodzajów pracy koniecznym warunkiem do szczęścia jest uzyskiwanie optymalnej satysfakcji materialnej i psychicznego zadowolenia.

7. Samorealizacja przez twórcze życie i czynienie dobra. Warunkiem samorealizacji jest realizowanie wyższych potrzeb człowieka przez wewnętrzne spełnienie pod względem twórczym lub w bezinteresownym czynieniu dobra.

Podsumujmy ten aspekt koniecznych warunków do spełnienia przy każdej wartości życiowej. W mojej definicji prawdziwego szczęścia wszystkie postawione warunki, czyli kryteria lub przesłanki, które są jednocześnie „głównymi celami życiowymi” i drogą do prawdziwego szczęścia, powinny być zrealizowane w optymalny sposób i dopiero po ich spełnieniu możemy mówić o osiągnięciu wielkiego zadowolenia z pełni życia.

A więc powtórzmy je i zapamiętajmy, a wręcz zakodujmy w podświadomości do końca życia, że są to:

–  oddanie w miłości,

–  spełnienie w małżeństwie i rodzinie,

–  świadome spłodzenie dziecka,

–  dobre wychowanie i odpowiednie wykształcenie dzieci,

–  satysfakcja z pracy zawodowej,

–  samorealizacja przez twórcze życie i bezinteresowne czynienie dobra.

Nie oznacza to, że już na etapie częściowej realizacji jednej lub kilku wartości nie możemy czuć się szczęśliwi. Wręcz przeciwnie, powinniśmy odczuwać zadowolenie z każdego wykonanego zadania na długiej drodze do prawdziwego szczęścia. Jednak zawsze należy wytrwale zmierzać do pełnego osiągnięcia każdej wartości z osobna i wszystkich siedmiu warto-

ści łącznie. Dopiero całkowite zrealizowania wszystkich siedmiu wartości stanowiących pełnię Twojego życia może dać Ci, Czytelniku, wielkie zadowolenie, czyli Twoje prawdziwe szczęście.

- W jakim okresie swojego życia można osiągnąć prawdziwe szczęście, czyli wielkie zadowolenie ze zrealizowania siedmiu celów stanowiących siedem najważniejszych wartości?

Kiedy będziesz mógł sam ocenić, że w życiu kochałeś i byłeś kochany? Kiedy stwierdzisz, że przeżyłeś lub nadal przeżywasz prawdziwe oddanie w miłości? Jak dużo czasu potrzeba, abyś doświadczył, że osiągnąłeś spełnienie w małżeństwie i w rodzinie? Kiedy będziesz mógł z całą pewnością uznać, że dzieciom poświęciłeś dostatecznie dużo czasu i pracy, żeby stwierdzić, że dobrze je wychowałeś i że dzięki Tobie zdobyły odpowiednie wykształcenie? Ile czasu trzeba solidnie i sumiennie pracować, aby samemu sobie odpowiedzieć, że osiągasz lub już osiągnąłeś pełną satysfakcję z pracy zawodowej? Kiedy będziesz mógł z czystym sumieniem uznać, że Twoje życie było kreatywne i twórcze oraz że czyniłeś dobro innym ludziom, i to bezinteresownie, a więc osiągnąłeś satysfakcjonujący Cię poziom wewnętrznej samorealizacji? Przy czym uprzednio w pierwszej kolejności osiągnąłeś już sześć z siedmiu najważniejszych wartości koniecznych do prawdziwego szczęścia, o których mowa wyżej. Odpowiadając na te hipotetyczne pytania, nietrudno zauważyć, że w każdym przypadku droga do osiągnięcia poszczególnych siedmiu najważniejszych wartości, czyli do prawdziwego szczęścia, może być długa, a nawet bardzo długa. Pierwsza praktyczna rada jest taka, że każdy człowiek na drodze do szczęścia powinien wiedzieć i przestrzegać zasady, iż nie można, bo się nie da, osiągać wyznaczonych przez siebie wartości jednocześnie wszystkich razem i to jak najszybciej. Trzeba je realizować po kolei, na podstawie ustalonego przez siebie ramowego planu życia, z uwzględnieniem wszystkich siedmiu najważniejszych wartości składających się na prawdziwe szczęście.W normalnych, dobrych warunkach droga człowieka do prawdziwego szczęścia powinna przebiegać w biologicznej kolejności zgodnej z rozwojem człowieka od urodzenia do śmierci. Oznacza to, że wszystkie siedem wartości składające się na prawdziwe szczęście powinny być realizowane i osiągane przez człowieka w naturalnej kolejności, a gdy jest to możliwe – równolegle.

Spróbujmy wspólnie ustalić wzorcową kolejność realizacji siedmiu najważniejszych wartości z naszej definicji.

Pierwszą wartością konieczną do osiągnięcia na drodze do prawdziwego szczęścia jest miłość. Proszę zwrócić uwagę, że oprócz tego, iż jest na pierwszym miejscu, jest ona źródłem innych wartości, oczywiście w znaczeniu naszej definicji prawdziwego szczęścia. Dziecko już w chwili poczęcia powinno być owocem miłości dwojga ludzi. Następnie cały proces jego wychowania musi być przepojony miłością rodziców. Miłość powinna być źródłem i jednocześnie koniecznym składnikiem kolejnych trzech wartości, a więc małżeństwa, rodziny oraz posiadania dziecka, oraz nieodzownym składnikiem i warunkiem koniecznym następnych dwóch wartości tworzących prawdziwe szczęście. Nie osiągniemy satysfakcji z pracy, której nie kochamy. Wreszcie nie może być mowy o samorealizacji człowieka przez twórcze życie lub bezinteresowne czynienie dobra, gdy nie będzie uczuciowego zaangażowania w to, co się pragnie i marzy stworzyć, lub w to, co się czyni dla dobra innych ludzi.

Tak więc jesteśmy zgodni, że miłość, w różnych postaciach, w zależności od tego, którą wartość realizujemy na drodze do szczęścia, człowiek będzie musiał zdobywać i podtrzymywać przez całe swoje życie. Osiągnięcia szczęścia z pozostałych sześciu wartości, z małżeństwa, posiadania dziecka, jego wychowania, z rodziny, z pracy zawodowej oraz z samorealizacji, możemy oczekiwać dopiero po zrealizowaniu każdej z nich, stosownie do swojego wieku i rozwoju. Ale łącznym warunkiem osiągnięcia prawdziwego szczęścia, zgodnie z definicją, jest przecież zrealizowanie wszystkich siedmiu najważniejszych wartości. Tylko w ten sposób doświadczamy pełni życia. Chociaż, jak wspomniałem wcześniej, szczęściem dla indywidualnego człowieka może być już osiągnięcie nawet jednej lub kilku z wszystkich siedmiu wartości tworzących pełnię prawdziwego szczęścia.

- Kiedy człowiek w swoim życiu zdobędzie wszystkie siedem wartości?

Przewrotnie można powiedzieć, że albo zabraknie mu czasu i nie doczeka prawdziwego szczęścia, albo musi się od początku bardzo spieszyć. Tak może być, a często taka jest prawda. W szczególności dlatego, że ten, kto nie zaplanuje życia, nie wybierze wartości, które chce osiągnąć jako własne najważniejsze cele życiowe, może nigdy nie doświadczyć pełni życia, czyli nie osiągnąć prawdziwego szczęścia. Spróbujmy dalej wspólnie przeanalizować i określić dokładniej, chociaż nadal hipotetycznie, w odniesieniu do przebiegu życia zwykłego człowieka, jak długa droga może czekać każdego z nas, aby osiągnąć każdą z siedmiu wartości składających się na prawdziwe szczęście?

Zacznijmy od miłości, tej pierwszej wartości życiowej na drodze do szczęścia.

- Kiedy i w jaki sposób zakochani partnerzy mogą stwierdzić, że tworzą związek miłosny z wzajemnym oddaniem, który prawdopodobnie będzie istniał do końca życia?

Najpierw trzeba przyjąć, że aby osiągnąć tę wartość, jaką jest wzajemne oddanie w miłości, należy ustalić kryterium stanowiące warunki jej osiągnięcia. Po dokładnej analizie doszedłem do praktycznego wniosku, że powinno nim być stwierdzenie partnerów – każdego z osobna i wspólne – że faktycznie między nimi istnieje miłość polegająca na wzajemnym oddaniu partnerów, wyrażająca się w tym, że kocham partnerkę (partnera) i jestem przez nią (niego) kochany. To podkreślone wyżej i prosto brzmiące „stwierdzenie partnerów” nie może polegać na słownym lub nawet potwierdzonym (na przykład przysięgą) oświadczeniu każdego z partnerów w dowolnym czasie, przy jakiejś emocjonalnej okazji, na powiedzeniu „kocham cię”. Takich wyznań zauroczeni i zakochani partnerzy na ogół używają często i wcale nie muszą one świadczyć o istnieniu prawdziwej miłości i wzajemnym oddaniu. Potwierdzeniem słów partnera nie są również uroczyste oświadczyny, choćby w obecności świadków, rodziców czy nie wiem kogo. Jako praktyk powiem więcej: nawet przysięga małżeńska złożona przed ołtarzem czy kierownikiem urzędu stanu cywilnego nie daje stuprocentowej gwarancji, że rzeczywiście partnerów łączy prawdziwa miłość. O ich prawdziwym uczuciu nie decydują słowa, nawet najbardziej płomienne i czułe. Takim faktycznym jego potwierdzeniem może i powinno być samodzielne, a następnie wspólne stwierdzenie partnerów, że rzeczywiście w ich związku spełnione są podstawowe kryteria (cechy) trwałego związku miłosnego. Jednak aby mieć pewność co do własnego twierdzenia o rzeczywistej i trwałej miłości, trzeba uprzednio ocenić, czy istnieją realne do tego podstawy, czyli jakieś konieczne warunki (kryteria) pozwalające na pozytywną lub negatywną ocenę. To właśnie o tych podstawowych kryteriach idealnej, inaczej mówiąc wzorcowej miłości będę szeroko pisał w rozdziale „O miłości”. Teraz, w tym rozdziale, tylko hipotetycznie zastanówmy się, ile czasu potrzeba, aby z pełnym przekonaniem i na podstawie dotychczasowych doświadczeń z okresu narzeczeństwa (miłości romantycznej) zakochany partner mógł zdecydowanie przyznać przed sobą, a później wzajemnie partnerzy wobec siebie: „Tak, to jest moja wielka miłość z wzajemną wielką miłością ukochanej partnerki (partnera)”. Czy na takie poznanie i rozpoznanie wystarczy rok, dwa, trzy, a może potrzeba mniej lub więcej czasu?

Uśmiechałem się pod nosem, kiedy w czasie procesów rozwodowych moi klienci przywiązywali jakieś szczególnie znaczenie do okresu znajomości przed zawarciem związku małżeńskiego. Nawet sędziowie w procesach rozwodowych bardzo często pytają o to strony, tak jakby miało to decydujące znaczenie dla trwałości i zupełności rozpadu małżeństwa.

Odpowiedź jest przewrotna. To nie ilość czasu wspólnie spędzonego lub przeżytego przez partnerów związku miłosnego (narzeczeństwa, miłości romantycznej) jest potrzebna i decyduje o trwałym oddaniu i spełnieniu w miłości na całe życie. O tym decyduje dokładne poznanie partnera, a następnie dobór pod kątem podstawowych kryteriów świadczących o możliwości istnienia trwałego i zgodnego związku miłosnego we wszystkich fazach życia, w narzeczeństwie, w małżeństwie, w rodzinie i na etapie trzeciego wieku. Jak widać, droga do osiągnięcia tej wartości może być różna i w każdym indywidualnym przypadku krótsza lub dłuższa, łatwiejsza lub trudniejsza, także w zależności od wieku i doświadczenia życiowego.

- Ile czasu wspólnego życia potrzeba, aby osiągnąć spełnienie w małżeństwie i w rodzinie?

Warunkiem osiągnięcia kolejnych dwóch wartości na drodze do prawdziwego szczęścia jest uznanie i pełne przekonanie, że to małżeństwo i ta rodzina jest spełnieniem marzeń i oczekiwań partnerów i członków rodziny. Zapewne zgodzisz się ze mną, Czytelniku, że najtrudniej jest osiągnąć pełne zadowolenie z udanego pożycia małżeńskiego, gdy od początku małżeństwa jest dziecko i jednocześnie musi dobrze funkcjonować życie rodzinne. Nie oznacza to, że wiele małżeństw nie radzi sobie bardzo dobrze, wchodząc od początku równocześnie w życie rodzinne. Ja jednak na podstawie zawodowych doświadczeń uważam, że wskazane jest, aby najpierw związek małżeński scementował się radosnym życiem małżeńskim przez jakiś czas bez dzieci. Przy czym pod pojęciem „scementował się” należy rozumieć dodatkowy okres realnego pożycia z nowymi problemami, z równoczesnym obustronnym sprawdzeniem, czy związek rzeczywiście spełnia kryteria niezbędne do trwałego małżeństwa, na całe życie. O kryteriach wzorowego związku małżeńskiego będę pisał w rozdziale „O małżeństwie”. Dopiero gdy osiągną spełnienie w małżeństwie, małżonkowie „dojrzeją” do podjęcia decyzji o założeniu rodziny. Kiedy małżonkowie mogą z pełnym przekonaniem stwierdzić, że ich związek małżeński, jeszcze bez dzieci, jest już szczęśliwy i będzie szczęśliwy do końca życia? Niestety, takiej odpowiedzi nie udzieli żaden z małżonków nawet wówczas, kiedy, w swoim pojęciu, dziś żyje szczęściem małżeńskim. Pewne podstawy, że małżeństwo jest już szczęśliwe, mogą dać takie przesłanki, jak:

–  kilkuletnie szczęśliwe pożycie bez kryzysu małżeńskiego i głębszych konfliktów (o nich będzie mowa w rozdziale „O małżeństwie”),

–  scementowana miłość partnerów potwierdzona wzajemnie dopasowaniem wszystkich cech wzorcowej miłości (więcej o tym w rozdziale „O miłości”),

–  stworzona baza materialna i psychologiczna do założenia rodziny (o tym będę pisał w rozdziale „O rodzinie”).

Stwierdzenie, że osiągnęliśmy w małżeństwie szczęście, może więc nastąpić nawet po kilku latach, ale i tak nie oznacza to, że to szczęście będzie trwało do końca życia partnerów. Stwierdzenie, że osiągnęliśmy szczęście rodzinne, następuje dopiero po stwierdzeniu szczęścia małżeńskiego. Chyba że wchodziliśmy w związek małżeński z dzieckiem, a mimo to po kilku latach udało się osiągnąć jednocześnie szczęście małżeńskie i rodzinne. Jest to możliwe, jednak bardzo trudne i trzeba sobie w pełni z tego zdawać sprawę. W rodzinie, podobnie jak w miłości i małżeństwie, słowa nie wystarczą do potwierdzenia szczęścia rodzinnego. To musi być rzeczywiste stwierdzenie, że zostały spełnione przesłanki szczęśliwej rodziny, o których będę pisał w rozdziale „O rodzinie”. Przede wszystkim chodzi o spełnienie i zadowolenie wszystkich członków rodziny, a nie tylko małżonków na przykład jako rodziców. Trzeba przy tym pamiętać, że najczęściej spełnienie się w rodzinie dzieci, jako jej członków, może być przez nie stwierdzone dopiero po osiągnięciu pełnoletności i usamodzielnieniu.

Podobnie stwierdzenie przez samych rodziców, że dobrze wychowali i odpowiednio wykształcili dziecko (dzieci) również może nastąpić dopiero po usamodzielnieniu się dzieci i osiągnięciu przez nie zadowolenia, na przykład z pracy zawodowej zgodnie z kwalifikacjami zdobytymi przy udziale rodziców bądź z ułożenia swojego życia zgodnie z wartościami wpojonymi przez rodziców. Tak więc każdy indywidualny człowiek, w zależności od sposobu zaplanowania i przebiegu życia, może osiągnąć pełne zadowolenie z małżeństwa i z rodziny w różnym czasie, wcześniej lub bardzo późno. Jednak nie to jest najistotniejsze. Najważniejsze, aby człowiek mógł sam, w wyniku własnego rachunku życia i sumienia, stwierdzić z pełnym przekonaniem, że osiągnął spełnienie w małżeństwie i w rodzinie.

- Kiedy rodzice mogą stwierdzić, że osiągnęli szczęście z posiadania dziecka (dzieci)?

Przed udzieleniem odpowiedzi na to pytanie, dotyczące trzeciej wartości na drodze do prawdziwego szczęścia, należy uprzednio zwrócić uwagę na często występujący teoretyczny i praktyczny dylemat, wynikający z postępu cywilizacyjnego i związany z nim wybór. Jaką ważną wartość życiową realizować w pierwszej kolejności? Zabiegać i zdobywać dobrą pracę, rozwijać karierę zawodową, budować podwaliny ekonomiczne dobrego życia, a dopiero potem decydować się na posiadanie dzieci? Czy też budować rodzinę i równolegle, choć może być ciężko, realizować się w pracy zawodowej? Z tym dylematem jest związane kolejne pytanie: kiedy nie jest za późno na dziecko?

Ponieważ to ostatnie zagadnienie coraz bardziej porusza, a nawet „gnębi” dużą populację młodych mężatek i partnerek w związkach nieformalnych, przybliżę aktualne poglądy specjalistów i praktyków. Najpierw podam przykłady znanych ludzi ze świata i z Polski, którzy wybrali karierę zawodową jako ważniejszą wartość życiową do osiągnięcia w pierwszej kolejności niż rodzicielstwo (macierzyństwo). Oprę się głównie na przykładach kobiet. Aktorka Uma Thurman urodziła dziecko w wieku 42 lat. Inne bardzo znane aktorki, Nicole Kidman i Salma Hayek, miały po 41 lat, gdy przyszło na świat ich pierwsze dziecko. Francuska minister sprawiedliwości Rachida Dati w wieku 43 lat urodziła córkę. Polska aktorka Joanna Brodzik urodziła bliźniaki, będąc w wieku 35 lat. Katarzyna Figura pierwszą córkę urodziła, mając 40 lat, a drugą trzy lata później. Dziennikarka Katarzyna Dowbor po raz drugi została mamą w wieku 40 lat.

Kiedy jest zatem najlepszy czas, by kobieta rodziła dziecko, a co za tym idzie – która wartość życiowa w pierwszej kolejności winna być realizowana na drodze do szczęścia: macierzyństwo czy kariera zawodowa? Zdania fachowców są podzielone. Lekarze przekonują i wręcz namawiają kobiety, by zachodziły w ciążę w wieku 25–35 lat, bo potem może być za późno. Ciężarne kobiety po 30. roku życia lekarze nazywają „starymi pierwiastkami”. Dość jednoznacznie wskazują, że wraz z wiekiem maleją możliwości rozrodcze kobiety. Szansa, że 40-letnia kobieta zajdzie w ciążę, wynosi zaledwie 10%. Po 40. roku życia prawdopodobieństwo to maleje do 1%.

Inaczej, bo też z innego punktu odniesienia, wypowiadają się psychologowie. Ich zdaniem kobieta powinna zacząć myśleć o macierzyństwie dopiero gdy skończy 35 lat. Wtedy jest w pełni gotowa właściwie skupić się na wychowaniu dziecka. Badania przeprowadzone w Polsce w ramach Diagnozy społecznej dowodzą, że podobnie myśli bardzo wiele Polek. W 2005 r. średni wiek Polki rodzącej pierwsze dziecko wynosił 26 lat. W 2013 r. ten wiek podniósł się do 29. roku życia. Z większością psychologów, a także wynikami z badań, zgadzam się i ja, prawnik zajmujący się zawodowo sprawami rodzinnymi i rozwodowymi.

Jak wspomniałem na początku rozdziału, na drodze do szczęścia człowiek nie powinien osiągać wyznaczonych przez siebie wartości wszystkich razem i nie jak najszybciej. Wskazane jest, by realizował je po kolei, z uwzględnieniem wszystkich aspektów, szczególnie gdy chodzi o wyższość dobra dziecka nad karierą zawodową. Taką tezę głoszę w kontekście nadrzędności celu życia człowieka, którym jest prawdziwe szczęście składające się z siedmiu najważniejszych wartości, a nie szczęście z osiągnięcia tylko jednej z siedmiu wartości. W związku z dość kontrowersyjnym stwierdzeniem o wyższości posiadania dziecka nad karierą zawodową muszę wyjaśnić, że moim celem jest ustalenie właściwej drogi do prawdziwego szczęścia, a nie odnoszenie się do czyjejś aktualnie trudnej sytuacji życiowej. Podobnie nie mogę nakreślać najlepszej drogi do prawdziwego szczęścia, opierając się na niekorzystnym na dziś stanie społeczno-gospodarczym danego kraju, na przykład trudnej sytuacji na rynku pracy w rozwijającej się Polsce. Jednak samo wskazanie, że z biologicznego punktu widzenia małżeństwo powinno dążyć do posiadania dziecka najpóźniej do 35. roku życia partnerki, nie oznacza, iż wraz z urodzeniem dziecka rodzice osiągną szczęście. Tak być powinno przy idealnej realizacji drogi do prawdziwego szczęścia, zgodnie z naszą definicją.

Szczęście z rodzicielstwa osiągną ci małżonkowie, którzy świadomie i odpowiedzialnie, we właściwym fizjologicznie czasie, przy zapewnieniu niezbędnych warunków, spłodzą dziecko lub będą je posiadać zgodnie z prawem i możliwościami wiedzy medycznej. Ze smutkiem, a czasem z bezradnością, jako profesjonalny prawnik w prowadzonych sprawach patrzyłem, jak niewinne dziecko stawało się przeszkodą małżonków, rodziców w realizowaniu własnych celów, aspiracji albo „niepotrzebnym przedmiotem” w sporach rodzinnych czy majątkowych. Tak działo się między innymi dlatego, że dziecko nie było zamierzonym i świadomym celem i sensem życia partnerów. Te sytuacje były tragicznymi oznakami braku zadowolenia rodziców z faktu spłodzenia i posiadania dziecka. W takich i podobnych okolicznościach dziecko już na progu życia i wychowania nie doznawało miłości i szczęścia rodziców. W pamięci dziecka pozostaje zły wzorzec wychowania, który często staje się przeszkodą na jego drodze do szczęścia w dorosłym życiu.

Urodzenie dziecka, a następnie wychowanie i wykształcenie powinno być świadomym celem każdego małżeństwa i stałego związku opartego na miłości dwojga ludzi. Nieprawdą jest twierdzenie par żyjących w jakimkolwiek związku, że można osiągnąć prawdziwe szczęście bez posiadania w nim dziecka (dzieci). Prawdziwe szczęście będzie zawsze pozornym celem istnienia takiego związku. Celem rzeczywistym mogą być tylko wartości podrzędne do szczęścia, na przykład wartości materialne, majątek, hedonistyczne przyjemności życia bądź inne, jak seks, spokojne zaplecze do kariery zawodowej czy cicha umowna przystań do realizowania egoistycznych celów jednego lub obojga partnerów.

Szczęście z samego faktu urodzenia dziecka (posiadania go) rodzice powinni już odczuwać od samego początku jego życia. Oczywiście podstawowym warunkiem jego osiągnięcia jest świadome rodzicielstwo (macierzyństwo i „tacierzyństwo”). Chociaż zdarza się i tak, że szczęście u rodziców, matki lub ojca, pojawia się dopiero wraz z pojawieniem się dziecka w rodzinie, a nawet później. To pierwotne szczęście rodziców powinno być ugruntowywane wraz z trwającym procesem wychowywania i kształcenia potomka w duchu miłości i poczuciu szczęścia z jego posiadania.

- Kiedy rodzice mogą uznać, że osiągnęli szczęście z dobrego wychowania dziecka (dzieci), a kiedy to szczęście osiągnie samo dziecko (dzieci)?

Wiemy, że proces wychowania i kształcenia dzieci w naszym kraju jest konstytucyjnym prawem i obowiązkiem rodziców i trwa aż do pełnoletności dziecka. Oznacza to ni mniej, ni więcej, że pewną, choć jeszcze nie wiadomo czy pełną, satysfakcję z wykształcenia dziecka rodzice mogą osiągnąć dopiero z chwilą ukończenia przez nie odpowiedniej szkoły średniej. Pełne zadowolenie czują wówczas, kiedy dziecko już jako dorosły człowiek umiejętnie potrafi wykorzystać swoją wiedzę, do której zdobycia je aktywnie zmobilizowali. Muszę podkreślić, że wpływ na odpowiednie wykształcenie dziecka rodzice mają w zasadzie wtedy, gdy dziecko zdobywa wiedzę w okresie obowiązkowej pieczy i władzy rodzicielskiej, do swojej pełnoletności. Jeżeli zatem później pełnoletnie dziecko samodzielnie podejmuje decyzję o wyborze dalszej nauki, studiów lub też rezygnuje z jej kontynuacji, formalnie rodzice nie mogą ponosić odpowiedzialności za jego decyzje. Mogą natomiast mieć satysfakcję z faktu kontynuowania nauki przez dziecko i dobrego wyboru kierunku nauki lub studiów. Inaczej przedstawia się sprawa dobrego wychowania i czasu, kiedy rodzice mogą oczekiwać sprawdzonego pozytywnego efektu w dalszym okresie życia dzieci, już jako dorosłych ludzi.

Wspomniałem wcześniej, że na rodzicach ciąży obowiązek i odpowiedzialność prawna za wychowanie dziecka do 18. roku życia. Ale czy rodzic dobrze wychował dziecko (dzieci) i czy z tego powodu będzie szczęśliwy, może sprawdzić w różnym czasie. Sygnały spoza rodziny, ze szkoły, otoczenia, o złym lub dobrym wychowaniu mogą docierać już wtedy, gdy dziecko pozostaje w pełni pod władzą rodzicielską, a więc do swoich 18. urodzin. Wówczas mamy jeszcze prawną i realną możliwość wpływu na jego wychowanie. Znacznie gorzej wygląda sytuacja, kiedy negatywne sygnały docierają do rodziców po uzyskaniu przez dziecko pełnoletności. Najgorzej – gdy pełnoletnie dziecko usamodzielniło się i w pełni żyje na własną rękę.

W znacznej mierze satysfakcja rodziców zależy od nich samych, a dokładnej od stopnia aktywnego zaangażowania w wychowywanie dzieci, a następnie od mądrej pomocy i wpływu w okresie po usamodzielnieniu się dziecka, już dorosłego człowieka. Podczas praktyki zawodowej wielokrotnie widziałem, jak rodzice u schyłku swojego żywota doświadczali tragicznych skutków niestety złego wychowania dziecka. Ich reakcje były różne, od ogromnego bólu i zawstydzenia do bezkrytycznych stwierdzeń o braku własnej winy.

Szerzej o wychowaniu dziecka będę pisał w rozdziale „O rodzicielstwie i wychowaniu”.

- Kiedy człowiek może definitywnie stwierdzić, że osiągnął pełną satysfakcję z wykonywanej pracy zawodowej?

Na początku trzeba powiedzieć, że o pierwszych oznakach satysfakcji z pracy zawodowej można mówić już wtedy, gdy:

–  pracownik będzie pracował na podstawie trwałej umowy o pracę lub prowadził stabilnie własną działalność gospodarczą,

–  będzie wykonywał tę pracę lub działalność gospodarczą zgodnie ze zdobytymi kwalifikacjami zawodowymi,

–  zarówno rodzaj pracy, jak i zdobyte kwalifikacje zawodowe będą odpowiadały oczekiwaniom człowieka lub będą spełnieniem jego marzeń.

Ale w zależności od wieku, stażu pracy, doświadczenia życiowego, postępu cywilizacyjnego i rozpoznania rynku pracy człowiek może dojść do przekonania, że to, co aktualnie robi zawodowo, jeszcze nie zadowala go w zakresie rodzaju wykonywanej pracy zawodowej. Płynący z tego jednoznaczny wniosek musi docierać do świadomości każdego pracownika lub osoby prowadzącej działalność gospodarczą na własny rachunek. Tak dalej być nie może, ponieważ taki człowiek nigdy nie osiągnie pełnej satysfakcji z pracy zawodowej, a co za tym idzie – nie zrealizuje szóstej wartości niezbędnej do pełni życia, czyli prawdziwego szczęścia. Dopóki człowiek czuje się na siłach i dobrze ocenia swoje psychiczne i fizyczne możliwości rozwoju osobistego, może, a czasem wręcz musi dokonać przekwalifikowania zawodowego, zmienić rodzaj pracy, a niekiedy nawet ponownie wybrać drogę zawodową. Trzeba wybić sobie z głowy bierną postawę oczekiwania, aż ktoś to za nas załatwi lub czas coś zmieni. Należy koniecznie podejmować aktywne działania w każdym przypadku, gdy dojdzie się do stwierdzenia o braku satysfakcji z aktualnie wykonywanej pracy. Może nawet się zdarzyć, że moment oceny i stwierdzenie braku satysfakcji z pracy zawodowej znacznie przesuną się w czasie. Najgorzej, gdy pracownik do końca życiowej drogi zawodowej biernie godzi się z takim stanem rzeczy. Będzie to dla niego równoznaczne z nieosiągnięciem szóstej wartości niezbędnej do prawdziwego szczęścia. O pracy zawodowej będzie mowa w rozdziale „O pracy”. Zostaje ostatnia, siódma wartość – samorealizacja, która jest dopełnieniem prawdziwego szczęścia. Odpowiedź na ostatnie pytanie, gdy chodzi o wartości tworzące szczęście, będzie najtrudniejsza.

- Kiedy człowiek może uznać i powiedzieć sam sobie, że jego życie było lub jest twórcze, że czynił dobro tak, jak je rozumiał i jak mógł?

Najczęściej odczuwamy potrzebę samorealizacji po stwierdzeniu, że z poprzednich sześciu wartości składających się na prawdziwe szczęście mamy pełne bądź wielkie zadowolenie. Najczęściej potrzeba samorealizacji wyraża się w twórczym życiu i czynieniu dobra. Niejako rodzi się ona w nas jako wyższa potrzeba kontynuacji poprzednich wartości, takich jak oddanie w miłości, spełnienie w małżeństwie i w rodzinie, dobre wychowanie dzieci.

Wszystkie poprzednie sześć najważniejszych wartości, a więc miłość, małżeństwo, dzieci, ich wychowanie, rodzina oraz praca zawodowa, człowiek powinien wykonywać z wewnętrznego obowiązku wynikającego z faktu, że bez nich nie jest możliwe dobre życie na drodze do prawdziwego szczęścia. Natomiast kiedy mówimy o twórczym działaniu czy życiu lub czynieniu dobra jako ostatniej, siódmej wartości niezbędnej do osiągnięcia pełni życia, czyli prawdziwego szczęścia, to nie może to być działanie obowiązkowe lub przymusowe. Niemożliwe jest zaspokojenie własnych najwyższych potrzeb, na przykład działania twórczego lub czynienia dobra, z przymusu, z obowiązku, dla pieniędzy lub jako środka do osiągnięcia innego ważnego celu. Samorealizację osiągamy tylko wtedy, gdy chcemy bezinteresownie zaspokoić swoje potrzeby wyższego rzędu (według teorii hierarchii potrzeb amerykańskiego psychologa Abrahama Maslowa), będące najwyższym celem życia. Ale tworzenie lub czynienie dobra nie może być realizowane świadomie tylko dopiero po osiągnięciu wszystkich wcześniej wymienionych wartości koniecznych do szczęścia. Ten wewnętrzny impuls wynikający z potrzeby ducha, serca, poczucia piękna, miłości do ludzi w zasadzie powinien występować u człowieka już na etapie jego wychowania w okresie dzieciństwa – wypływać przede wszystkim od rodziców, począwszy od okresu, gdy dziecko uczy się rozróżniać dobro od zła. Zarówno kreatywność człowieka, jak i potrzeba czynienia dobra wynikająca z najwyższych ludzkich pragnień powinny być realizowane w ciągu całego życia człowieka. Oczywiście zdarza się i tak, że nawet „zły” człowiek dozna przemiany, zmieni całe dotychczasowe życie i będzie do końca tworzył dzieła lub czynił dobro. Jednak czy to wystarczy mu do rachunku sumienia i oceny, że w życiu osiągnął prawdziwe szczęście? Nie sądzę, gdyż byłby to osąd nieprawdziwy w świetle przeżytych negatywnych faktów dotyczących całego życia.

Kiedy zatem człowiek dochodzi do przekonania, że spełnił najlepiej jak mógł własną potrzebę twórczego życia, działania lub bezinteresownego czynienia dobra wszem i wobec? Odpowiedź na to pytanie jest najtrudniejsza. Dlaczego? Wydaje się, że dopóki człowiek żyje, nawet tylko w miarę aktywnie, może czynić bezinteresownie dobro innym ludziom, bliskim i dalszym, ponieważ niezbadane są możliwości, sposoby i formy czynienia dobra, gdy tylko ma się dobrą wolę. Oznacza to ni mniej, ni więcej, że każdy człowiek może bezinteresownie czynić dobro do końca swojego żywota. Może być też tak, że o tym, czy osiągnął samorealizację przez twórcze życie lub czynienie dobra, człowiek będzie mógł stwierdzić u schyłku życia, robiąc swój bilans i rachunek sumienia.

- Od kogo lub od czego zależy prawdziwe szczęście?

Zacznę od odpowiedzi na pierwszą część pytania: od kogo może zależeć Twoje, Czytelniku, szczęście, podobnie jak każdego innego człowieka.

Spójrzmy najpierw na cały okres życia człowieka, od urodzenia aż do śmierci. Kto może wpływać na życie, rozwój fizyczny i psychiczny, na zasób wiedzy, na umiejętności praktyczne człowieka, czyli na jego szczęśliwe życie dziś i jutro? Prześledźmy wspólnie, po kolei, przebieg życia przeciętnego człowieka. Dla naszych rozważań przyjąłem okresy życia według Psychologii rozwoju człowieka (wydanie 2010 r.) pod redakcją naukową prof. Barbary Harwas-Napierały:

–  okres dzieciństwa, czyli od narodzin do 10–12. r.ż., w tym okres wczesnego dzieciństwa (od narodzin do 3. r.ż.),

–  wiek przedszkolny, czyli od 4. do 6. r.ż.,

–  młodszy wiek szkolny, czyli od 7. do 10–12. r.ż.,

–  wiek młodzieńczy, młodość, czyli od 10–12. r.ż. do 20–23. r.ż., w tym wiek dorastania i nauki (od 10–12. r.ż. do 15. r.ż.) i wiek młodzieńczy, nauki i studiów (od 16. r.ż. do 20–23. r.ż.),

–  dorosłość, czyli od 20–23. r.ż. do 35– 40. r.ż,

–  wiek średni – od 35–40. r.ż. do 55–60. r.ż.,

–  wiek starzenia się – od 55–60. r.ż. i dalej.

Zacznijmy zatem szukać odpowiedzi od okresu wczesnego dzieciństwa. Kto w okresie do 3. roku życia może mieć wpływ na pozytywny rozwój psychofizyczny dziecka? Jak zgodnie twierdzą psycholodzy, już w tym okresie dziecko przyjmuje postawę naśladownictwa wzorców postępowania osób najbliższych, w tym przypadku właśnie rodziców. Już w tym czasie pragnie ujawniać swoją odrębność, która często przejawia się przeciwstawianiem woli innych. Pierwszymi objawami jest wymuszanie płaczem chęci posiadania czegoś lub określonego zachowania się rodzica. Prawidłowa reakcja na takie zachowania to, moim zdaniem, pierwsze pozytywne działania wychowawcze, które w dalekiej przyszłości dziecka będą miały wpływ na jego osobowość, a w konsekwencji będą kształtować szczęśliwe życie. Pamiętać przy tym należy, że dziecko już od wczesnego dzieciństwa nabywa wzorców zachowań, obserwując, jak postępują inni ludzie. Wyniki badań wyraźnie wskazują, że dzieci najłatwiej i najszybciej uczą się tych zachowań od rodziców. W tym okresie przyswajają sobie przede wszystkim takie zachowania, które już rozumieją. Niezależnie od tego podświadomie kodują w pamięci każde zachowanie często powtarzające się, zwłaszcza nagminne. Zwracam szczególną uwagę, że chodzi o każde zachowanie rodziców, zarówno dobre, jak i naganne.

Tak więc złe lub dobre wzorce zachowań rodziców kształtują przyszłą osobowość dziecka znajdującego się pod stałą opieką rodzicielską przez okres wczesnego dzieciństwa. W taki sposób dziecko, żyjąc w szczęśliwej lub patologicznej rodzinie, rozpoczyna dobrze lub źle swoją długą drogę do szczęścia. Nabywa dobrych lub złych wzorców, które pozytywnie lub negatywnie wpłyną później na jego szczęście. Tym pierwszym i jednocześnie głównym wzorem do naśladowania i zapamiętywania w okresie dzieciństwa, a więc do 10–12. roku życia, są przede wszystkim rodzice. To od nich zależy dzisiejsze szczęście dziecka, a później szczęśliwe życie dorosłego człowieka.

Rodzice mają prawny i moralny obowiązek oddziaływać i wpływać na rozwój dziecka przez cały okres dzieciństwa i wieku młodzieńczego w dwojaki sposób:

–  przez stworzenie normalnych, to znaczy dobrych warunków zdobywania przez dziecko doświadczeń i rozumienia znaczenia tych doświadczeń w bliskiej i dalszej przyszłości,

–  przez świadome i mądre przekazywanie do dobrego naśladowania wzorów własnego życia, zachowań, postępowania i uznawanych wartości.

Te indywidualne dobre doświadczenia dziecka na wzorcach rodziców i rodziny zdobywane w okresie dzieciństwa i młodości stanowią podstawy do późniejszego pozytywnego radosnego życia, do zrozumienia, na czym polega szczęście. To te wzorce rodzicielskie kształtują młodego człowieka, a na pewno sprzyjają mu w dalszej drodze jego pozytywnego rozwoju i pomagają w osiągnięciu prawdziwego szczęścia. To przede wszystkim w okresie dzieciństwa i wczesnej młodości rodzice przez własny dobry przykład twórczego, uczciwego i radosnego życia tworzą podwaliny szczęśliwego startu dziecka w wyścigu życiowym po prawdziwe szczęście. Inaczej mówiąc, mają oni decydujący wpływ na przyszłe szczęście dziecka do czasu jego usamodzielnienia się i wyjścia poza krąg rodzicielski i rodziny.

Nie oznacza to, że w okresie po usamodzielnieniu się dziecka rodzice nie mogą mieć wpływu na życie i szczęście już dorosłego dziecka. Jednak z reguły wyjście młodego człowieka z rodziny wiąże się z takim ukształtowaniem się jego osobowości, aby był zdolny do samodzielnego podejmowania decyzji o własnym życiu, rozwoju i planach. Co za tym idzie – aby mógł już sam decydować o własnej, odrębnej od rodziców, drodze do szczęścia.

Tak więc na rodzicach spoczywa podstawowy obowiązek rodzicielski uczynić wszystko w okresie dzieciństwa i młodości dziecka, by młody człowiek otrzymał to, co dać mu może dobre podstawy do rozpoczęcia własnej drogi do szczęścia.

Moim zdaniem za to właśnie ponoszą oni pełną odpowiedzialność. Bardzo trafnie, bo na podstawie konkretnych przykładów, potwierdził to znany amerykański konsultant biznesowy, guru rozwoju osobistego i trener zarządzania finansami osobistymi Larry Winget w swojej książce Twoje dzieci to twoja wina. Mimo że przestudiowałem wiele prac naukowych na temat roli rodziców, dopiero po raz pierwszy ktoś tak odważnie jak Winget postawił prosto z mostu mocną tezę o prawie wyłącznej odpowiedzialności rodziców (rodzica) za wychowanie dzieci. Kiedy przeczytałem ją pierwszy raz, nie mogłem sam uwierzyć w tak ostre stwierdzenia, stojące w przeciwieństwie do naszych polskich doświadczeń i badań naukowych. Później wielokrotnie do niej wracałem, już na spokojnie szukając potwierdzenia w przykładach podanych przez autora. Mało tego, szukałem potwierdzenia tych prawd w jego osobistym życiorysie, doświadczeniu zawodowym i życiowym. Potwierdziły to jego sukcesy jako wybitnego mówcy motywacyjnego, krzewiciela rozwoju osobowości i autora bestsellerów w zakresie rozwoju osobistego człowieka. Na podstawie bardzo wielu praktycznych przykładów śmiało stwierdza on: „Problemy naszego społeczeństwa w przeważającej mierze są rezultatem niewłaściwego wychowania dzieci przez mamę i tatę”. Dalej, udowadniając tę tezę, twierdzi: „Większość ludzi podchodzi do wychowania dzieci bez żadnego planu. Efekt jest taki dlatego, że u rodziców w domu dzieci przebywają około 18 lat, natomiast reszta społeczeństwa ma z nimi do czynienia przez kolejne 60 lat. Te pierwsze lata, kiedy są pod opieką rodziców, kształtują ich osobowość i decydują, jakimi ludźmi będą w przyszłości, gdy już wyprowadzą się z domu”. Kto zatem decydująco wpływa na przyszłe życie i szczęście dzieci, jeśli nie rodzice? Tak jak w tytule swojej książki stanowczo głosi Winget: „Twoje dzieci to twoja wina!”.

Poruszony takimi namacalnymi przykładami dobrego i złego wychowania, w lipcu 2011 r. na pikniku rodzinnym z moimi dziećmi wręczyłem w prezencie każdemu z nich po egzemplarzu tej książki. Dziś, kiedy piszę te słowa w 2013 r., nie jestem w 100% przekonany, czy w pełni wykorzystają zawarte w niej mądrości wychowawcze wobec swoich dzieci, a moich wnuków. Długofalowy cel wychowawczy, jakim na pewno jest szczęśliwe życie, nakłada przede wszystkim na rodziców wymóg takiej reakcji na konkretne zachowanie dziecka, aby pozytywnie kształtować jego osobowość, cechy charakteru i dawać mu dobre przykłady do naśladowania.

Trzeba zawsze pamiętać, że ostatecznym celem wychowawczym jest przygotowanie dziecka do odpowiedzialnego, szczęśliwego i udanego dorosłego życia. Dzieci potrzebują w wychowaniu naszego kierownictwa i przyuczania, naszej umiejętności przewidywania, a nie jedynie reagowania na ich zachowanie. Dopiero wówczas możemy być pewni, że w przyszłości będą potrafiły podejmować właściwe decyzje, które sprawią, iż staną się skutecznymi i szczęśliwymi ludźmi. Jeśli rodzice nie potrafią przekazać dzieciom dobrych własnych standardów moralnych, to znaczy wzorów zachowań, i nauczyć odpowiedzialności za własne czyny, życie ich potomstwa nigdy nie stanie się takie, o jakim będą marzyć. Zamiast szczęścia mogą być opłakane skutki. W tym miejscu posłużę się jakże mądrymi, naukowo potwierdzonymi metodami wychowawczymi opisanymi przez amerykańskiego profesora i lekarza pediatrę Rossa Campbella w książce Aktywne wychowanie: „Podstawowym celem dobrego wychowania jest wychowanie aktywne polegające na uczeniu dziecka zasad właściwego postępowania w życiu. W postępowaniu tym rodzice powinni na pierwszym miejscu stawiać emocjonalne potrzeby dziecka i jego duchowy rozwój. Bierne postępowanie wychowawcze polega na modyfikowaniu zaistniałych zachowań dziecka metodą kar i nagród”.

Zdaniem profesora Campbella jest to metoda wychowawcza, która nie zawsze odnosi właściwy skutek. Zgadzam się w pełni z proponowanymi i stosowanymi metodami aktywnego wychowania w Stanach Zjednoczonych, szczególnie gdy mam udowodnić w sposób praktyczny, od kogo zależy szczęście człowieka.

Aby człowiek mógł osiągnąć prawdziwe szczęście, niezbędne jest oddanie rodziców w procesie wychowawczym dziecka przed jego usamodzielnieniem się. Oznacza to, że to rodzice, a nie ktoś obok nich, babcia, niania czy szkoła, są odpowiedzialni za prawidłowe wychowanie dziecka. To od rodziców zależy, czy dziecko nabędzie umiejętności racjonalnego myślenia. Przede wszystkim od nich dziecko już we wczesnym dzieciństwie powinno nauczyć się rozróżniać dobro od zła. To oni kształtują światopogląd dzieci oraz system pozytywnych wartości, przede wszystkim tych najważniejszych na drodze do szczęścia. Jako prawnik muszę z naciskiem podkreślić, że to od rodziców zależy, czy przekażą dziecku takie podstawowe wartości, jak prawość, uczciwość, prawdomówność, dotrzymanie obietnicy i branie odpowiedzialności za własne postępowanie, które w istocie są podstawowymi, praktycznymi cechami charakteru.

Systematyczne przekazywanie wszystkich pozytywnych wartości przez rodziców metodą praktycznych doświadczeń, którymi są rodzicielskie wzorce uczuć, emocji, postępowania, najszybciej i najlepiej dociera do podświadomości dziecka. Wzorce te mają wpływ na ogólny stan emocjonalny dziecka, na pozytywne bądź negatywne nastawienie i postrzeganie większości dziedzin życia. Po raz kolejny powtarzam – to głównie rodzicielskie wzorce uczuć i emocji dziecko przyswaja od pierwszych chwil swojego życia. Wzorce ukształtowane we wczesnym okresie życia będą decydować potem, czy w wieku dojrzałym człowiek będzie działać pod wpływem lęku, poczucia winy, niedowartościowania, czy przeciwnie – motywowany wzorcami pozytywnymi będzie w sobie wyzwalać chęć czynienia tego, co słuszne, prawe, dobre i racjonalne. Naukowcy amerykańscy z Houston odkryli, że mózg 3-letniego dziecka, które było zaniedbane lub wykorzystywane, rzadko się bawi lub rzadko jest dotykane, jest od 20% do 30% mniejszy od przeciętnego i nosi ślady, które nie dają się usunąć, a jeżeli nawet, to z wielkim trudem i po bardzo długim czasie.

To wszystko oznacza, że dobre i właściwe wychowanie wymaga oddania rodziców w procesie wychowawczym. Nierzadko musi to się odbywać kosztem innych wartości współdecydujących o prawdziwym szczęściu wychowujących rodziców, takich jak praca zawodowa czy samorealizacja. Wychowanie jest podstawową misją życiową każdego rodzica, tak jak posiadanie dziecka jest naturalnym, a także boskim celem życia człowieka. Przez oddanie i spełnienie misji wychowania dziecka należy rozumieć najpierw aktywne dotarcie do jego potrzeb emocjonalnych, do serca i do umysłu, a następnie dawanie przykładu miłości oraz pozostałych wartości podczas zdyscyplinowanego, ale radosnego życia. Dopiero na drugim miejscu w procesie wychowawczym możemy stawiać bierne metody wychowawcze, w postaci modyfikacji zaistniałych zachowań, w tym za pomocą systemu nagród i kar.

Pamiętajmy, że to my, rodzice, wywieramy największy wpływ na życie naszych dzieci dziś w rodzinie, a potem w postaci nabytych wzorców postępowania w dorosłym życiu. To do nas, rodziców, należy decydujący głos w sprawie prawidłowego wychowania. To my ponosimy w ostatecznym rachunku odpowiedzialność za swoje dzieci. Od nas, rodziców, w pierwszej kolejności zależą małe i duże sukcesy dziecka, uczciwe, radosne i twórcze życie dorosłego człowieka, czyli prawdziwe szczęście. To od rodziców zależy, jakich zasad i praw chcą uczyć dzieci, jakie wartości im przekazywać i w zgodzie z nimi żyć, jakie dobre zwyczaje chcą podtrzymywać. To my, rodzice, powinniśmy tego chcieć i wiedzieć, jak rozwijać talent naszych dzieci i wspierać ich rozwój. Dlatego sprawą najwyższej wagi powinno być dla nas, rodziców, stanie się autorytetami – osobami nie tylko ważnymi w rodzinie, lecz także szanowanymi i kochanymi bliskimi. Jakże często my, już dorośli ludzie, z sentymentem i czułością wracamy we wspomnieniach do najdrobniejszych, lecz miłych momentów wychowywania nas przez rodziców.

- Czy tylko od rodziców, i to w jakimś określonym zakresie, zależy szczęście człowieka?

Spójrzmy na następny okres w psychologii rozwoju człowieka, czyli wiek przedszkolny i szkolny. W tym czasie młody człowiek jest w pełni i najlepiej przystosowany do przyjmowania i percepcji wiedzy teoretycznej.

Kto zatem może mu przekazywać niezbędną w dorosłym życiu wiedzę i umiejętności, tak bardzo potrzebne na drodze do osiągnięcia prawdziwego szczęścia?

Warunkiem koniecznym do osiągnięcia prawdziwego szczęścia, czyli pełni życia, jest edukacja rozumiana jako dobre wykształcenie dzieci. Prawidłowa nauka w szkole podstawowej, średniej i wyższej powinna dać młodemu człowiekowi teoretyczne podstawy do rozpoczęcia swojej drogi do szczęścia. Właśnie w trakcie nauki i studiów młodzież ma szanse i może zdobywać wiedzę oraz umiejętności, jak tę wiedzę zastosować i wykorzystać w dorosłym życiu, aby osiągnąć szczęście.

Jednak w wieku szkolnym, a więc w okresie młodości, niepełnoletni człowiek, wciąż jeszcze dziecko pozostające pod opieką rodzicielską, nie jest w stanie samodzielnie zdobyć dostatecznej wiedzy o życiu i do życia. Nie są mu jej w stanie zapewnić rodzice, z oczywistych względów – nie każdy rodzic jest pedagogiem i to w dziedzinie pod ogólną nazwą „jak żyć”. To zatem szkoła i indywidualni nauczyciele są odpowiedzialni za właściwe i dobre przekazanie dziecku niezbędnej wiedzy w poszczególnych dziedzinach życia, a później młodemu człowiekowi w trakcie całego procesu jego kształcenia.

Spójrzmy z punktu widzenia wpływu szkoły i nauczycieli w trakcie procesu kształcenia na poszczególne wartości życiowe składające się na pełne szczęście, a więc na miłość, małżeństwo, posiadanie i wychowanie dziecka, na rodzinę, na pracę zawodową oraz na samorealizację człowieka. Czy wiedza szkolna, którą dziecko zdobędzie, może mieć wpływ na uczucie miłości szeroko rozumianej jako miłość do istot żywych, do wybranego partnera czy też do piękna natury i życia? Odpowiesz, Czytelniku, bez wahania, że tak, pod warunkiem że taką wiedzę odpowiednio przekażą kompetentni nauczyciele. Kto zatem, oprócz rodziców, może przekazać tę piękną i mądrą wiedzę o miłości, jak nie nauczyciel dysponujący zarówno bogatą wiedzą literacką, jak i własnym doświadczeniem. Kto, jak nie nauczyciel w ramach przedmiotu nauczania, na przykład o wychowaniu w rodzinie, może przygotować młodego człowieka do małżeństwa i życia w rodzinie. Wreszcie to szkoła daje przepustkę do znalezienia satysfakcjonującej i dobrze płatnej pracy. Co prawda, żadna szkoła i jej nauczyciele nie uczą i nie wskazują bezpośredniej drogi do szczęścia, lecz zdobyta wiedza i umiejętność jej wykorzystania stanowią podwaliny prawdziwego szczęścia.

Dobra edukacja przez kompetentnych nauczycieli może nauczyć umiejętności współżycia z ludźmi, ich rozumienia, komunikowania się w języku ojczystym, a także obcym. Kształcenie dzieci przez szkoły to nie tylko proces przekazywania uczniom wielu informacji z różnych dziedzin i nauka umiejętności korzystania z wiedzy. To także, a może przede wszystkim, kształtowanie osobowości człowieka szczęśliwego, realizującego się przez umiejętne współżycie ze społeczeństwem. W kształceniu nie chodzi wyłącznie o to, czy człowiek ma wiedzę i dostanie się na studia, ale przede wszystkim o to, czy będzie w życiu szczęśliwy i będzie dobrze się czuł w społeczeństwie, a więc żył szczęśliwie.

Dobre wychowanie i wykształcenie przez szkołę nie powinno opierać się tylko na programach nauczania. Jak wspomniałem, dobrą praktyczną do zastosowania wiedzę mogą i powinni gwarantować właściwi i kompetentni nauczyciele. To od nich, w drugiej kolejności po rodzicach, może zależeć prawdziwe szczęście dorosłego człowieka.

Jak dotąd dowiedziałeś się, Czytelniku, że Twoje prawdziwe szczęście w życiu zależy w pierwszej kolejności od rodziców, którzy w pełni odpowiadają za Twoje zdrowie oraz wychowywanie w okresie wczesnego dzieciństwa. Dowiedziałeś się, że w drugiej kolejności znaczący wpływ na Twoje szczęście ma szkoła, przekazując niezbędną wiedzę i umiejętności jej wykorzystania przy pomocy kompetentnych nauczycieli. Jednak najważniejszą osobą, od której zależy Twoje prawdziwe szczęście, zawsze byłeś, jesteś i będziesz Ty sam.

- Każdy człowiek chce być szczęśliwy, a tak nie jest – dlaczego?

Na to pytanie każdy powinien szukać odpowiedzi przede wszystkim u siebie, w swoich cechach osobowości, w wychowaniu przez rodziców i w swoim postępowaniu.

Ponieważ postanowiłem znaleźć i udzielać prostych odpowiedzi na każde pytanie dotyczące tematu „jak żyć”, dlatego postaram się udzielić odpowiedzi i na to niezwykle trudne pytanie. Jednak moja odpowiedź będzie miała charakter bardziej uogólniony, to znaczy mający na celu dotarcie do każdego zwykłego człowieka. Nie jest bowiem możliwe udzielenie w książce odpowiedzi dla indywidualnego Czytelnika bez uprzedniego zapoznania się z jego aktualną sytuacją faktyczną.

Najpierw zastanówmy się wspólnie, kto może autorytatywnie przekonać nas wszystkich bądź zdecydowaną większość z nas, że szczęście człowieka zależy od niego samego? Przede wszystkim znani ze swojej mądrości wielcy ludzie na bazie własnych sprawdzonych doświadczeń życiowych, naukowych, badawczych, słowem – niekwestionowane autorytety, wzorce do naśladowania. Posłuchajmy zatem, co myślą, mówią i piszą uznani mędrcy na świecie o wpływie człowieka na własne szczęście.

Już w najdawniejszych czasach antycznej Grecji najwięksi filozofowie głosili jak Epikur (341–270 p.n.e.): „Szczęście nie jest darem bogów, człowiek sam musi się o nie postarać”. Z kolei Platon (427–347 p.n.e.), dla którego największymi wartościami na doczesnym świecie były dobro, piękno i prawda, uważał, że „człowiek mądry sam kształtuje swój los”.

Kilkanaście wieków później niemiecki filozof, historyk i pisarz Friedrich Schiller (1759–1805) nadal twierdził: „Szczęście człowieka jest w jego woli”. I ponownie 100 lat po nim inny wielki niemiecki filozof, socjolog i psycholog Erich Fromm (1900–1980), po latach doświadczeń i badań naukowych, z pełnym przekonaniem uznał tak samo: „Szczęście to coś, co każdy z nas musi wypracować dla samego siebie”. Czy dziś inaczej myślą filozofowie i badacze prawdy o szczęściu?

Sięgnę po nasze polskie doświadczenia naukowe. Władysław Tatarkiewicz, filozof, estetyk i etyk (1886–1980), który swoje życie i pracę poświęcił analizie szczęścia, w swoich słynnych dziełach O szczęściu i Dzieje sześciu pojęć dobitnie i jednoznacznie udowadnia: „Człowiekiem szczęśliwym jest ten, który sam zdobył swoje szczęście”.

W Polsce króluje do dziś mądrość ludowa: „Każdy jest kowalem swojego losu”. Jak się doszukałem, to zdanie przypisuje się Appiuszowi Klaudiuszowi, rzymskiemu politykowi żyjącemu między IV a III w. p.n.e. Jest ono powszechnie znane, choć – o dziwo! – nie zawsze brane na serio lub i tak przekładane na wezwanie do bezpodstawnego oczekiwania na przyjście szczęścia z zewnątrz.

Jak widać, wielu najmądrzejszych ludzi na świecie uznaje za powszechną prawdę, że szczęście każdego człowieka zależy od niego samego. W zasadzie nie powinienem już niczego dodawać. Mogę tylko przypomnieć każdemu czytającemu te myśli, sprawdzone i głoszone przez autorytety na świecie, powtarzaną w książce swoją prawdę życiową. Każdy człowiek po zakończeniu okresu wychowania go przez rodziców, zdobyciu co najmniej średniego wykształcenie w okresie pieczy rodzicielskiej, od momentu usamodzielnienia się od rodziny przez cały kolejny okres życia, a więc średnio około 60 lat, powinien sam kierować swoim życiem. To każdy pełnoletni człowiek sam dokonuje wyborów życiowych, podejmując decyzje na swojej drodze do przyjętych i wyznaczonych celów, stanowiących jego prawdziwe szczęście. Dorosły człowiek ponosi samodzielnie odpowiedzialność za swoje życie i za to, czy osiągnie szczęście, czy nie. Ten, kto biadoli lub wręcz twierdzi, że nie jest szczęśliwy, w obojętnie jakim okresie swojego życia, powinien zacząć szukać przyczyny i odpowiedzi w samym sobie. Najpierw trzeba spojrzeć prawdzie w oczy, przyjmując wreszcie do wiadomości, że moje szczęście zależy ode mnie i jest w moich rękach, a nie od jakiegoś „zrządzenia losu”. To znaczy, że w istocie zależy od wiedzy o tych siedmiu wartościach, które mogą dać prawdziwe szczęście, oraz od umiejętności jej wykorzystania. A więc wiedzy o tym, co to znaczy kochać i być kochanym, o małżeństwie i rodzinie, o tym, jak osiągnąć spełnienie w małżeństwie i w rodzinie, o szczęściu z posiadania i wychowania dziecka, o satysfakcji z pracy zawodowej oraz celu samorealizacji człowieka.

Jeżeli człowiek zdobędzie tę niezbędną wiedzę o wartościach, które mogą dać mu szczęście, w następnej kolejności powinien zastosować najlepsze środki do osiągnięcia tych siedmiu wartości, czyli prawdziwego szczęścia (o tych „złotych środkach do szczęścia” będę pisał w odrębnych rozdziałach). Tak się niestety nie dzieje. Wszystkim tym, którzy narzekają na brak szczęścia, szukają go poza sobą, nie widzą żadnej drogi, odpowiadam wprost: prawdziwe szczęście zależy od Was samych. Trzeba samokrytycznie spojrzeć na siebie i w sobie szukać realnej i właściwej przyczyny jakichkolwiek niepowodzeń. Jeżeli, Czytelniku, nie jesteś do tego gotowy, nie masz wewnętrznej siły, potrzebujesz wsparcia, skorzystaj z indywidualnej rady fachowca. Nie rezygnuj ze swojego szczęścia.

- Od czego zależy prawdziwe szczęście człowieka?

Podobnie jak poprzednio, odwołam się najpierw do wielkich ludzi naszego świata w ciągu dziejów, aby dowiedzieć się, jakie głosili prawdy na ten temat.

Najbardziej wszechstronny grecki filozof, naukowiec, przyrodnik i podróżnik, Demokryt, żyjący na przełomie V i IV w. p.n.e., mówił, że najwyższym dobrem człowieka jest stan harmonii, równowagi i spokoju ducha, nad którym powinien panować rozum: „Nie zalety ciała i majątek dają szczęście, lecz prawość charakteru i zalety umysłu”. Twierdził także: „Do pozyskania szczęścia trzeba pracy i wytrwałości”. Już wówczas Demokryt uważał, że szczęście człowieka zależy od jego charakteru, a ściślej jego cech pozytywnych i zalet umysłu rozumianych jako mądrość. Kolejnymi wartościami, od których zależy szczęście, są według niego praca i wytrwałość.

Największy grecki filozof, który swoje życie poświęcił rozważaniom na temat, jak osiągnąć pełne szczęście, Epikur (341–270 r. p.n.e.), sformułował dość jednoznaczną prawdę życiową: „Mądrość służy sztuce życia”.

A od czego uzależniają wizję szczęścia człowieka bardziej nam współcześni wielcy i doświadczeni ludzie?

Według Honoré de Balzaca, francuskiego pisarza (1799–1850): „Prawdziwe szczęście jest rzeczą wysiłku, odwagi i pracy”.

Maurice Maeterlinck, pisarz belgijski (1862–1949), po 25 wiekach przypomniał starogrecką prawdę Demokryta i Epikura: „Mądrość w gruncie rzeczy to oczyszczona energia życia”.

Niezmiernie ważna, poparta ogromnym doświadczeniem życiowym i ciężką pracą dla dobra ludzkości, jest mądrość i nauka życiowa Matki Teresy z Kalkuty (1910–1997): „Nie musimy szukać szczęścia, jeśli kochamy innych ludzi, będzie nam ono dane”. Ta skromna, a jakże wielka postać szczęścia człowieka upatruje zatem w miłości.

Podsumujmy, od czego zależy szczęście według mędrców naszego świata na przestrzeni dziejów. Według nich prawdziwe szczęście zależy od: charakteru człowieka, mądrości, czyli zalet umysłu, pracy, wytrwałości, odwagi i wysiłku. Dla porównania przytoczę, jak dziś, w XXI w., najbardziej znani na świecie naukowcy, badacze widzą i udowadniają, od czego może zależeć prawdziwe szczęście każdego zwykłego człowieka. Twórcy psychologii pozytywnej, nowej dziedziny nauki, a także praktycznego trendu społecznego, powstałego w Stanach Zjednoczonych w 1998 r., z Martinem Seligmanem na czele, stoją na stanowisku, że prawdziwe szczęście, czyli pełnia życia, zależy od wybranych cech osobowości człowieka, nazwanych „zaletami sygnaturowymi”. W swoim kluczowym dla psychologii pozytywnej dziele Prawdziwe szczęście Martin Seligman wyselekcjonował 24 zalety, a więc cechy osobowościowe, od których może zależeć szczęście człowieka. Zalety te pogrupował w 6 zespołów. Przedstawiają się one następująco:

Pierwszy zespół to mądrość i wiedza, a w nim znajdują się:

1. Ciekawość (interesowanie się światem).

2. Umiłowanie (chęć) do nauki.

3. Ocenianie (krytyczne myślenie i otwartość).

4. Pomysłowość, zaradność (oryginalność).

5. Inteligencja społeczna (personalna i emocjonalna).

6. Dystans poznawczy.

Drugi zespół zalet to odwaga, a w nim:

1. Męstwo i dzielność.

2. Wytrwałość, pracowitość i sumienność.

3. Prawość, szczerość, uczciwość.

Trzeci zespół cech to humanitarność i miłość, czyli:

1. Uprzejmość, dobroć, wielkoduszność.

2. Miłość i pozwalanie innym, by nas kochali. Czwarty zespół to sprawiedliwość, w którym znajdują się:

3. Postawa obywatelska, obowiązek, praca zespołowa, lojalność.

4. Uczciwe i równe traktowanie innych.

5. Zdolności przywódcze.

Piąty zespół zalet to wstrzemięźliwość, do którego zalicza się:

1. Samokontrola.

2. Rozwaga, dyskrecja, ostrożność.

3. Skromność i pokora.

Szósty zespół cech to transcendencja (duchowość), a w tym:

1. Poczucie piękna i doskonałości.

2. Wdzięczność.

3. Nadzieja, optymizm, patrzenie z ufnością w przyszłość.

4. Duchowość, poczucie celu, wiara, religijność.

5. Wybaczanie i litość.

6. Wesołość i humor.

7. Zapał, pasja, entuzjazm, namiętność.

Celowo musiałem dokładnie przytoczyć tekst z typowo naukowego opracowania, stąd niektóre pojęcia mogą zabrzmieć trochę obco, szczególnie w kontekście znaczeniowym naszej, polskiej kultury społecznej i językowej. Zwróć jednak na to uwagę, Czytelniku, i porównaj, że niektóre zalety w nowoczesnej psychologii pozytywnej są całkowicie tożsame z cechami i wartościami głoszonymi 2500 lat temu i powtarzają się przez kolejne wieki do dziś. Zarówno wtedy, jak i dzisiaj wszyscy mędrcy, badacze, naukowcy zgodnie twierdzą, że prawdziwe szczęście na pewno zależy od takich wartości, jak: mądrość i wiedza, odwaga, wytrwałość, prawość, miłość, pracowitość, poczucie piękna i wiara.

Od czasów powstania psychologii pozytywnej, która jest w istocie kierunkiem społecznym, określanym także jako „pozytywne myślenie”, osiągnęła ona niebywałą liczbę zwolenników, a sama nauka już się szeroko rozwinęła. Badania naukowe na temat poziomu szczęścia, przeprowadzone w 2005 r. przez troje amerykańskich badaczy, profesorów Uniwersytetu Kalifornijskiego, Sonję Lyubomirsky, Kennona Sheldona i Davida Schkade, pozwoliły udowodnić im, od czego zależy szczęście człowieka.

Wyniki tych badań w społeczeństwie amerykańskim przedstawiają się następująco:

–  50% szczęścia człowieka jest wynikiem dziedzicznego przenoszenia w genach niektórych cech osobowości, zwanych temperamentem, oraz cech biologicznych, w tym głównie poziomu serotoniny, czyli „hormonu szczęścia”;

–  10% poziomu szczęścia zależy od okoliczności i czynników towarzyszących człowiekowi w ciągu życia; według badań amerykańskich należą do nich: zdrowie, wiek, wykształcenie, rodzaj pracy, uzyskiwane dochody, stan cywilny, w tym przede wszystkim małżeństwo i posiadanie dzieci, a także miejsce zamieszkania, ze zwróceniem uwagi na położenie geograficzne (wybrzeża) i dobre warunki klimatyczne;

–  40% szczęścia zależy od samych ludzi, to jest od ich sposobu myślenia, stanu uczuć i emocji, postępowania i działania. Do tych osobistych uwarunkowań 40% badanych zalicza między innymi zaangażowanie w realizację własnych celów życiowych, prawidłowe odżywianie, aktywną dbałość o stan zdrowia, traktowanie pracy jako środka do osiągnięcia satysfakcji i szczęścia, bezinteresowne akty dobroczynności i wydawanie pieniędzy na szczytne cele, przyjemne spędzanie czasu z przyjaciółmi oraz wyrażanie wdzięczności.

Tak przedstawiają się wyniki badań naukowych, ale, jak podkreślam, na gruncie społeczeństwa zachodniego (amerykańskiego), o stosunkowo wysokim standardzie życia i kultury. Poza tym naukowcy amerykańscy w swojej metodzie badawczej przyjęli do okoliczności towarzyszących, a więc niezależnych od człowieka, takie wartości, jak: wykształcenie, pracę, dochody, stan cywilny. W ten sposób uznali, że 10% szczęścia jest niezależne od samego człowieka i jest czynnikiem zewnętrznym. Nowych badań poziomu szczęścia w powiązaniu z genami człowieka jak dotąd nie znalazłem. Jako prawnik, przez lata doświadczeń w warunkach życia naszego polskiego społeczeństwa, stoję na stanowisku, że takie okoliczności, jak wykształcenie, rodzaj pracy, dochody, a także stan cywilny (małżeństwo i posiadanie dzieci) są jednak zależne od człowieka. To nie są okoliczności towarzyszące, niezależne od jego woli. Ponieważ celem mojego opracowania jest udzielić tym, którzy zechcą je przeczytać, jak najprostszych i najkrótszych, ale zrozumiałych odpowiedzi, jak osiągnąć prawdziwe szczęście, dodatkowo wybrałem najlepsze środki, od których według mnie w największym stopniu zależy jego osiągnięcie przez każdego przeciętnego człowieka. Są to:

–  zdrowie,

–  mądrość,

–  zdobyta wiedza teoretyczna i praktyczna,

–  umiejętność rozwiązywania problemów życiowych,

–  zdolność do realizacji celów,

–  plan drogi do prawdziwego szczęścia.

O wszystkich tych środkach szerzej będę pisał w kolejnych rozdziałach.

- Co robić i jak postępować po kolei na drodze do prawdziwego szczęścia?

Od razu muszę uprzedzić, że moja odpowiedź na to pytanie nie musi idealnie pasować do każdego człowieka. Wszystko, co teraz będę twierdził i udowadniał, stanowić będzie ogólne zasady, środki i sposoby postępowania, które każdy z Was, Czytelników, dopiero powinien wybrać i dostosować do własnych możliwości oraz wybranych przez siebie wartości jako celów życiowych do osiągnięcia. Jednak z całą odpowiedzialnością mogę stwierdzić, że zarówno w badaniach naukowych, jak i w praktyce, także sprawdzonej na samym sobie, wskazane przeze mnie podstawowe zasady postępowania i zastosowane środki przynoszą bardzo pozytywne efekty na drodze do prawdziwego szczęścia. Zapamiętaj je, Czytelniku. Do rzeczy zatem.

2. Zacznij od wiedzy

Tak, tak! Bez względu na Twój wiek, Czytelniku, wykształcenie ogólne czy specjalistyczne, musisz zacząć swoją drogę do szczęścia od zebrania i utrwalenia maksimum wiedzy. Ale nie od powtórki tej, którą już zdobyłeś podczas nauki w szkole podstawowej, gimnazjum, zawodowej, średniej albo studiach. Bez względu na to, ile masz lat i jaką wiedzę już posiadłeś, potrzebna jest Ci wiedza szczególnego rodzaju, która bezpośrednio i najkrótszą drogą może doprowadzić Cię do prawdziwego szczęścia.

Najpierw powinieneś dowiedzieć się, ze wszystkich możliwych źródeł, jak najwięcej o tych wartościach życiowych, które chcesz osiągnąć, a które stanowią Twój najważniejszy cel i sens życia. Jeżeli przyjmiesz, że odpowiada Ci moja definicja prawdziwego szczęścia, to tymi wartościami są: miłość, małżeństwo, dziecko (dzieci), jego wychowanie, rodzina, praca zawodowa oraz samorealizacja. Kiedy będziesz już maksymalnie dużo wiedział o wybranych przez siebie wartościach, w drugiej kolejności powinieneś dowiedzieć się i poznać w szczegółach, jakimi drogami i za pomocą jakich środków możesz je osiągnąć. Nie wystarczy zatem dotychczasowa Twoja wiedza o miłości, małżeństwie, rodzinie i pracy. To, co wyniosłeś ze szkoły, wiesz ze słyszenia czy pobieżnego czytania, to stanowczo za mało. Zresztą sam odpowiedz sobie na pytania: Co z tego, co dziś wiesz o miłości, pomoże Ci znaleźć tę właściwą i prawdziwą? Na czym polega prawidłowy dobór partnerów do trwałego związku miłosnego na całe życie? Co dziś wiesz o małżeństwie, rodzinie i wychowaniu dzieci? Na czym polega spełnienie w małżeństwie i w rodzinie? Co w praktyce znaczy dobre wychowanie i odpowiednie wykształcenie? Czy wiesz ze 100-procentową pewnością, jaka praca da Ci pełną satysfakcję na całe życie i jak ją zdobyć? Jak widzisz, Twoja wiedza na temat wartości, które mają się składać na Twoje prawdziwe szczęście, jest prawdopodobnie zbyt mała. Oczywiście życzę Ci, aby była już wystarczająca, ale gdybyś dotąd wiedział wystarczająco dużo o tych wartościach, zapewne bez trudu znalazłbyś już dotąd drogę do ich osiągnięcia. Z doświadczenia wiem, że pojęcie prawdziwego szczęścia, o którym mówię w mojej definicji, na początku trudno nawet sobie wyobrazić i sprecyzować. Dlatego moja rada jest prosta: zdobądź tyle wiedzy o wybranych wartościach, aby ta wiedza pomogła Ci samodzielnie określić i wskazać, w jaki sposób je osiągnąć.

Ponieważ ja sam już tego doświadczyłem, poszukując własnej drogi do szczęścia, dlatego postaram się przekazać w poszczególnych rozdziałach książki zdobytą przeze mnie wiedzę na temat tych siedmiu wartości uznawanych powszechnie za najważniejsze do prawdziwego szczęścia dla każdego zwykłego człowieka.

W kolejnych rozdziałach będę odpowiadał na pytania wzięte prosto z życia o tych siedmiu najważniejszych wartościach stanowiących cele i sens życia przeciętnego człowieka. Myślę, że w optymalnym zakresie poznasz i zrozumiesz:

–  jak wygląda oddanie w miłości, a więc co znaczy kochać i być kochanym,

–  kiedy małżeństwo lub stały związek partnerski będą szczęśliwe,

–  jak stworzyć szczęśliwą rodzinę,

–  na czym polega świadome rodzicielstwo,

–  co to znaczy dobre wychowanie i odpowiednie wykształcenie dziecka (dzieci),

–  czym się różnią praca, kariera i powołanie,

–  na czym polega i co daje samorealizacja.

W kolejnych rozdziałach postaram się przekazać Ci w najprostszy sposób niezbędną wiedzę na temat, jakie środki i sposoby pomogą Ci w zdobyciu twojego szczęścia, czyli dowiesz się:

–  jakie są najlepsze środki do osiągnięcia swojego szczęścia,

–  co stanowi mądrość życiową człowieka,

–  na czym polega umiejętność rozwiązywania problemów (spraw życiowych),

–  na czym polega zdolność do realizacji celów,

–  czy warto mieć własny plan życiowej drogi do szczęścia i jak ma on wyglądać.

Równocześnie ze zdobywaniem niezbędnej wiedzy powinieneś dokonać przełomowej zmiany swojego sposobu myślenia. Tak więc drugą, i to bardzo ważną, odpowiedzią na pytanie, co robić i jak postępować na drodze do prawdziwego szczęścia, jest:

3. Zmień sposób myślenia

„Większość ludzi może osiągnąć dowolny cel, jeśli tylko w to uwierzy” – tak brzmi motto życiowe Richarda DeVosa, amerykańskiego przedsiębiorcy, współzałożyciela firmy Amway i właściciela Orlando Magic NBA, najlepszej na świecie drużyny koszykówki, 60. osoby najbogatszej w USA oraz autora książki Uwierz.

I tak jest w rzeczywistości!

Prawdziwe szczęście może osiągnąć tylko ten, kto wierzy w siebie i własne możliwości, kogo cechuje pozytywne myślenie i pozytywny stosunek do życia oraz kto ma dostatecznie dużo odwagi, by pokonać wszystkie trudności na drodze do szczęścia. Jeżeli zatem stwierdzisz, że nie spełniasz któregokolwiek z tych trzech warunków, a chcesz żyć szczęśliwie, koniecznie musisz zmienić dotychczasowy sposób myślenia i postępowania.

Po pierwsze, uwierz w siebie.

Po drugie, myśl tylko pozytywnie.

Po trzecie, miej odwagę w myśleniu, mówieniu i działaniu. Przeanalizujmy wspólnie te trzy etapy prawidłowego sposobu pozytyw-

nego myślenia jako koniecznego do osiągnięcia prawdziwego szczęścia.

A. Uwierz w siebie

Od najdawniejszych czasów do dziś mędrcy badali, doświadczali na co dzień w życiu i głęboko zastanawiali się nad problemem, dlaczego człowiek mimo pragnień nie osiąga prawdziwego szczęścia. Zacytuję tylko niektórych wielkich tego świata na dowód prawdziwości stwierdzenia, że szczęście zależy przede wszystkim od wiary w siebie. Na początek sięgnę do odległej starożytności. Marek Aureliusz, cesarz rzymski, filozof i pisarz, już w II w. n.e. wszem i wobec wskazywał: „Zajrzyj w siebie! W twoim wnętrzu jest źródło, które nigdy nie wyschnie, jeśli potrafisz je odszukać”. Następnie dodawał: „Nasze życie jest takie, jakim uczyniły je nasze myśli”. Dla porównania popatrzmy, do jakiego wniosku w XX w. po wielu latach badań i praktyki nauczycielskiej doszedł wielki irlandzki filozof, pisarz, nauczyciel i pierwszy popularyzator myślenia pozytywnego Joseph Murphy: „W Tobie jest kopalnia złota, z której możesz wydobyć wszystko, co Ci jest potrzebne do wspaniałego, radosnego i bogatego życia. Zechciej tylko otworzyć swe duchowe oczy i zobaczyć niewyczerpaną skarbnicę w swoim wnętrzu”. W XXI w. Martin Seligman, czołowy twórca psychologii pozytywnej, podsumowując badania nad źródłem prawdziwego szczęścia, stwierdził krótko: „Prawdziwe szczęście bierze się z podnoszenia poprzeczki dla siebie, a nie oceniania się w porównaniu z innymi”. Polska lekarz psychiatra, doskonały praktyk w dziedzinie psychologii pozytywnej i jej krzewicielka, Bożena Figarska-Religa, do końca życia głosiła: „Wszystko można w życiu udoskonalić i wszystko zmienić, trzeba tylko pragnąć i zdobyć umiejętności postępowania ze swoimi myślami, przekonaniami i emocjami”.

Nie tylko uczeni i mędrcy udowodnili, że szczęście człowieka to przede wszystkim wiara w siebie i swoje możliwości. Wielki wódz, cesarz i polityk Napoleon I Bonaparte po wielu latach doświadczeń i wojen uznał za sprawdzoną w życiu i na sobie prawdę: „W cokolwiek umysł ludzki wierzy, to umysł ludzki osiągnie”. Głoszący pokój Dalajlama, prowadząc wykłady na całym świecie, wskazuje: „Jedyna droga do osiągnięcia światowego pokoju to wewnętrzna przemiana każdego pojedynczego człowieka”. Uznaje on także: „Osiągnięcie prawdziwego szczęścia wymaga zmiany poglądu na życie, sposobu myślenia, a to nie jest łatwe”.

Przejdę do realiów dzisiejszych codziennego życia zwykłego człowieka. Dziś już ponad wszelką wątpliwość wiadomo, że sekret, jak być szczęśliwym, tkwi przede wszystkim w samym człowieku. To od niego samego zależy jego szczęście. Chyba się nie pomylę, gdy stwierdzę, że jeżeli nie radzimy sobie z trudnymi problemami i okolicznościami, to dzieje się tak przede wszystkim z powodu naszych nawyków, sztywnych poglądów, przekonań i złych doświadczeń, z których nie wyciągamy pozytywnych wniosków na przyszłość. Niestety, dzieje się tak dlatego, że przyczyną tych niepowodzeń jest niewiara w siebie. Apeluję do każdego, aby w takich sytuacjach nie liczył na łut szczęścia, na to, że czas wszystko zmieni, a już zupełnie nie należy liczyć na innych. Nie idź przez życie, Czytelniku, wierząc tylko w siłę i kompetencje innych. Uwierz w mądre słowa tych, o których pisałem wyżej, a którzy od lat mówią zupełnie co innego. Uwierz we własne możliwości, rozwijaj je i kieruj się nimi. Powiem nieco górnolotnie, ale taka jest prawda: w każdym z nas znajduje się źródło wewnętrznego bogactwa. W każdym drzemie olbrzymia moc, czekająca tylko na to, by ją uwolnić i uruchomić. Jeżeli odczuwasz jakąkolwiek przeszkodę, to jest ona przede wszystkim w Tobie i Ty jesteś najbardziej władny do jej usunięcia. Uczyń to, a będziesz w stanie osiągnąć sukces i szczęście dziś dla Ciebie niewyobrażalne.

B. Myśl tylko pozytywnie

Jak wspomniałem wcześniej, pierwszym zasadniczym działaniem na drodze do prawdziwego szczęścia powinno być zdobycie odpowiedniej wiedzy o wartościach, których osiągnięcie ma uczynić nas szczęśliwymi. Drugim kierunkiem działań jest zmiana sposobu myślenia. Generalnie powinna ona polegać na doprowadzeniu do całkowitego wyeliminowania ze świadomości i z podświadomości myśli negatywnych. Z podświadomości trzeba wyrzucić zakodowane od lat, utrwalone nawyki, złe przekonania, wierzenia, zapamiętane w umyśle błędne wnioski ze złych doświadczeń. Natomiast ze świadomości należy wykluczyć na zawsze negatywne, złe myślenie na dziś i na przyszłość, zastępując je myśleniem pozytywnym. Proszę zwrócić uwagę, że celowo rozróżniam dwa stany psychiczne człowieka, które wpływają na pozytywne lub negatywne myślenie: podświadomość i świadomość. W szczególności znacznie trudniej wyrzucić z podświadomości od dawna zakodowane i utrwalone myśli negatywne, niż odrzucać i nie dopuszczać do świadomości bieżących nowych złych informacji zewnętrznych.

No dobrze, ale nie każdy z nas musi mieć zarówno zakodowane w podświadomości negatywne myśli, jak i przejawiać na co dzień negatywne myślenie. Przecież ci, których to nie dotyczy, nie muszą zmieniać swojego sposobu myślenia. Oznaczałoby to, że ci niemyślący negatywnie mają prostą drogę do szczęścia. W tej sytuacji nie pozostaje mi nic innego, jak dać szansę każdemu Czytelnikowi, aby osobiście przekonał się, czy jego myślenie jest w rzeczywistości negatywne, czy już pozytywne. Mój test jest stosunkowo prosty. Podam niżej najczęściej występujące przykłady myślenia negatywnego, które stanowią istotne przeszkody na drodze do prawdziwego szczęścia. Sam sobie odpowiedz, Czytelniku, na pięć następujących pytań:

1. Czy myślisz i powtarzasz, że życie jest nic nie warte bądź że nie ma sensu?

2. Czy wierzysz, że jesteś w stanie osiągnąć szczęście lub swój najważniejszy cel życiowy bez żadnej pomocy z zewnątrz?

3. Czy przed wykonaniem jakiegoś ważnego zadania nurtują Cię wątpliwości, czy sprostasz temu zadaniu?

4. Czy w rozmowach z innymi ludźmi, na spotkaniach, naradach w pracy jesteś pewny swoich racji?

5. Czy przejmujesz się tym, jak wyglądasz w oczach innych ludzi?

Jeżeli chociaż w kilku przypadkach lub w części te pytania dotyczą także Ciebie, możesz z pewnością przyjąć, że Twój sposób myślenia wymaga zmiany lub poprawy na bardziej pozytywne myślenie.

- Czy człowiek, który ma już pesymistycznie ukształtowane myśli i sposób myślenia, może osiągnąć szczęście bez konieczności generalnej zmiany myślenia na pozytywne?

Spójrzmy na to zagadnienie z praktycznego punktu widzenia. Jak będzie wyglądać miłość człowieka i z człowiekiem pesymistycznie nastawionym do życia? Czy z osobą o negatywnym myśleniu można będzie stworzyć i żyć przez całe życie w szczęśliwej rodzinie? Czy jest w pełni możliwe dobre i radosne wychowanie dzieci przez ojca lub matkę z negatywnym nastawieniem do życia? I wreszcie, jak będzie się rozwijać małżeństwo i rodzina, w której jedno lub oboje partnerzy nie wierzą lub wątpią w swoją moc twórczego działania na rzecz swoją i rozwoju wszystkich członków rodziny?

Myślę, chyba podobnie jak każdy z Czytelników, że raczej trudno wtedy o zbudowanie prawdziwego szczęścia lub wręcz jest to niemożliwe.

Cóż zatem pozostaje człowiekowi, który marzy, pragnie i ma silną wolę działania, aby osiągnąć swoje prawdziwe szczęście? Po pierwsze, uwierzyć w siebie i w swoje możliwości, o czym pisałem wcześniej. Po drugie, koniecznie zmienić swoje myśli i sposób myślenia na pozytywne. Zostać optymistą w myślach, słowach i czynach!

Ale to też może nie wystarczyć do zdobycia pełni szczęścia, czyli osiągnięcia siedmiu najważniejszych wartości życiowych, zawartych w definicji prawdziwego szczęścia. Do uwierzenia w siebie, w swoje możliwości, do pełnej zmiany sposobu myślenia potrzeba jeszcze odwagi.

C. Miej odwagę w myśleniu, mówieniu i działaniu

Obawa, lęk i strach przed działaniem to uczucia zakodowane w naszej podświadomości, które stanowią barierę psychiczną przed podejmowaniem ważnych decyzji życiowych. Szczególnie tych, które są nowatorskie i często ryzykowne. Tymczasem na drodze do szczęścia konieczne jest dokonywanie trudnych i mądrych wyborów wymagających odważnego sposobu myślenia i postępowania. Jednak „kto nie dąży do rzeczy niemożliwych, nigdy ich nie osiągnie”. Do takiego życiowego wniosku doszedł już w VI w. p.n.e. grecki filozof Heraklit z Efezu.

Z kolei w XIX w. n.e. francuski pisarz Honoré de Balzac w pełni potwierdził tę starą prawdę, stwierdzając: „Prawdziwe szczęście jest rzeczą wysiłku, odwagi i pracy”.

Tak więc, aby każdy zwykły człowiek mógł osiągnąć swoje cele życiowe i szczęście, niezbędna jest odwaga w połączeniu z ciężką pracą.

Najlepszym, skutecznym i sprawdzonym lekarstwem na przełamanie lęków, obaw i strachu przed działaniem jest zmiana sposobu myślenia. Uwierz w siebie, Czytelniku, i zawsze pamiętaj, że strach i lęki nie muszą panować nad Tobą. To są tylko emocje zakodowane w Twojej podświadomości, które możesz zawsze zmienić.

- W jaki sposób zmienić myślenie pesymistyczne na pozytywne? Czy jest na to jakaś metoda?

Skoro negatywne myślenie jest wynikiem utrwalonych nawyków, to w ten sam sposób należy je zmienić na myślenie pozytywne. Nawyk złego myślenia trzeba zwalczyć nawykiem pozytywnego myślenia, czyli zastąpić innym nawykiem polegającym na dłuższym, powtarzającym się kodowaniu w podświadomości pozytywnego myślenia. Działając świadomie, należy wprowadzać systematycznie, na przykład codziennie, nawyk pozytywnego myślenia, jednocześnie eliminując ze świadomości i podświadomości jakiekolwiek myślenie negatywne.

Amerykańscy badacze z dziedziny psychologii pozytywnej sugerują, że konsekwentne powtarzanie tej samej czynności przez 21 dni powoduje, że każde nowe zachowanie staje się zwyczajem. W celu sprawdzenia prawdziwości tych badań w 2006 r. przeprowadziłem próbę na samym sobie. Przez 3 tygodnie wieczorem przed zaśnięciem i rano po przebudzeniu, po wyciszeniu organizmu, powtarzałem przez 5–10 minut uprzednio przygotowane afirmacje. Ku mojemu pozytywnemu zdziwieniu po zakończeniu tej metody wielu bliskich i znajomych, nie wiedząc o niej, zauważyło istotną zmianę w moim sposobie postępowania. Co więcej, takie próby przeprowadzam nadal, kiedy odczuwam potrzebę zmiany w jakimś kierunku. Mój sposób myślenia, mówienia i postępowania do dziś cechuje optymizm i pozytywne myślenie. Moim mottem życiowym i zawodowym jest: „Nie ma rzeczy niemożliwych do rozwiązania, tylko trzeba wiedzieć, gdzie i jak go szukać”.

Drugą metodą zmiany sposobu myślenia może być trening autogenny opracowany przez Johannesa Schultza, niemieckiego psychiatrę i psychoterapeutę. Najogólniej polega on na uprzednim doprowadzeniu organizmu do relaksacji, a następnie w tym stanie przeprowadzeniu samodzielnie ćwiczenia z kodowaniem przekazu o pożądanej treści na zasadzie autosugestii. Polecam stosowanie treningu autogennego, także w opracowaniu bardziej współczesnych naukowców, jak Edmund Jacobson, po dokładnym zapoznaniu się z tą metodą. To druga odpowiedź na pytanie, jak postępować na drodze do szczęścia. Jednak i to może być nadal za mało do osiągnięcia prawdziwego szczęścia, jeżeli nie będziemy działali z odpowiednią energią, w sposób uporządkowany i w wyznaczonym celu.

Do osiągnięcia prawdziwego szczęścia niezbędne jest rzeczywiste, efektywne i mądre działanie, które niekiedy powinno być połączone z walką z przeszkodami zewnętrznymi, a czasem i z samym sobą.

4. Działaj zgodnie z planem

Na początek trzeba uświadomić sobie oczywistą prawdę życiową. Szczęście nie spadnie z nieba nawet dla tego, kto wierzy w cuda. Szczęścia nie uświadczy ten, kto siedzi lub leży i na nie czeka. Potocznie bardzo często używa się takich zwrotów, jak: „osiągnąć szczęście”, „zdobyć szczęście”, „walczyć o szczęście”, „szukać szczęścia”. Już te wszystkie sformułowania wskazują, że aby zostać szczęśliwym, trzeba działać, pracować, coś robić. Postaram się w praktyczny i sprawdzony sposób udowodnić, co należy robić, jak postępować, aby osiągnąć te wartości życiowe, które składają się na prawdziwe szczęście. Wróćmy zatem na chwilę do mojej definicji prawdziwego szczęścia i poszczególnych wartości, których osiągnięcie może je dać człowiekowi. Co trzeba robić i jak postępować, aby zdobyć prawdziwą miłość na całe życie, czyli kochać i być kochanym?

Po pierwsze, trzeba o niej jak najwięcej wiedzieć. Oznacza to, że konieczne jest aktywne poszukiwanie i przyswajanie niezbędnej wiedzy teoretycznej, a następnie praktycznej. Tak, tak! Zalecam zdobywanie doświadczenia w miłości, co nie oznacza, że chodzi wyłącznie o współżycie seksualne (odpowiadam na niektóre pytania w rozdziale „O miłości”).

Po drugie, aby kochać i być kochanym, trzeba „zdobyć” obiekt miłości, czyli znaleźć ukochanego partnera, który w dodatku powinien także kochać Ciebie. Nie zrobisz tego, Czytelniku, siedząc w domu, czekając na miłość. Rada jest prosta – trzeba go szukać wszędzie tam, gdzie Ty będziesz realizować swoje pozostałe wartości do szczęścia. Takie działanie jest wskazane także dlatego, że jeśli na tej drodze znajdziesz partnera, oznaczać to będzie, że on również jest zainteresowany tymi samymi wartościami, co Ty, bo świadomie jesteście w tym samym miejscu i w takim samym celu. Może to być środowisko pracy, otoczenie towarzyskie, możesz go spotkać podczas rozmaitych uroczystości, imprez kulturalnych, w podróży po kraju i świecie, podczas wypoczynku, a nawet na zwykłych spacerach i podczas czynnego relaksu.

Jak widzisz, Czytelniku, w każdym wypadku musisz działać, robić, szukać, poznawać ludzi. Kiedy z kolejnego rozdziału dowiesz się, jakie cechy lub warunki są niezbędne do trwałej miłości, do końca życia, zrozumiesz, ile trzeba działać, aby zdobyć tę swoją prawdziwą miłość. Następnym elementem szczęścia w mojej definicji jest spełnienie w małżeństwie i w rodzinie. Czy można osiągnąć taki stan, nie działając? Odpowiedź jest oczywista z praktycznego punktu widzenia. Trzeba ciężko pracować, aby małżeństwo i rodzina miały odpowiedni standard materialny do życia. Ujmując konieczność działania w małżeństwie w aspekcie prawnym, trzeba dobrze realizować swoje obowiązki i prawa jako męża, żony i rodzica. Tak przecież stanowi prawo rodzinne i to pod sankcją rozwodu czy też innymi sankcjami z tytułu nienależytego wykonania władzy rodzicielskiej.

Spójrzmy na trzeci składnik definicji szczęścia: dobre wychowanie dzieci. Czy Twoje dzieci będą dobrze wychowane, jeżeli Ty nie będziesz działał w tym kierunku? Czy chcesz, aby wzorcem dla Twoich dzieci stała się ulica i złe środowisko spoza rodziny? To Ty jesteś rodzicem odpowiedzialnym za dobre wychowanie swoich dzieci. To Ty, nikt inny, musisz działać, czyli robić wszystko, aby wyrosły na dobrych ludzi. Tylko przez dobre i aktywne wychowanie możesz na starość mieć satysfakcję, pociechę z dzieci oraz szczęście, o którym marzyłeś, o którym nadal marzysz i którego pragniesz. Już dziś zastanów się, jakbyś się czuł, gdybyś na starość przez własne dziecko doznał wstydu, upokorzenia albo krzywdy bądź musiał ponosić konsekwencje krzywd wyrządzonych przez niego innym ludziom.

Czwarty warunek, cel do osiągnięcia w mojej definicji prawdziwego szczęścia to satysfakcja z pracy zawodowej. Co robić, jak działać, aby mieć satysfakcję z pracy? Najpierw trzeba zdobyć takie zajęcie, które będzie dawało Ci zadowolenie oraz adekwatne wynagrodzenie, i to jak najdłużej, najlepiej przez całe życie. No tak, spytasz, ale jak i kiedy znajdę taką pracę, skoro wszędzie jest bezrobocie, a zapotrzebowanie rynku pracy tak małe? Przede wszystkim wtedy, kiedy zdobędziesz odpowiednie dla Ciebie i potrzeb rynkowych wykształcenie, a następnie zawód lub praktyczne kwalifikacje. Mówiąc wprost, musisz być jak najlepszy wśród konkurencji oraz walczyć o miejsce pracy, które jest Twoim marzeniem i może dać Ci taką satysfakcję, jakiej oczekujesz. Oznacza to siłą rzeczy, że najpierw trzeba się uczyć, i to dobrze oraz w odpowiednim dla Ciebie kierunku, mając na względzie przyszłość, a następnie zdobyć odpowiednią praktykę i uprawnienia zawodowe bądź kwalifikacyjne. Z wiedzą specjalistyczną, stażem lub praktyką możesz już aktywnie działać, aby znaleźć pracę, której wybór świadomie zaplanowałeś. Lecz to nie wszystko, aby mieć pełną satysfakcję z działalności zawodowej i to przez całe życie. Trzeba jeszcze dobrze wykonywać swoje obowiązki, aby pracodawca był zadowolony i abyś miał gwarancję ciągłości zatrudnienia oraz, co dla Ciebie najważniejsze, osiągał satysfakcję materialną i psychiczne zadowolenie przez cały okres pracy.

Wreszcie ostatnia wartość niezbędna do osiągnięcia prawdziwego szczęścia – samorealizacja, czyli samourzeczywistnienie najwyższych potrzeb każdego człowieka. Nie można się spełnić w życiu bez aktywnego, twórczego działania w celu zaspokojenia swoich najskrytszych marzeń, pragnień wynikających z duszy i z głębi serca.

Tak właściwie każdy człowiek wie, o czym marzy w skrytości ducha. Nie zawsze jednak ma odwagę aktywnie dążyć do tych marzeń w ciągu życia. W swoim planie drogi życiowej do prawdziwego szczęścia każdy człowiek powinien więc umieścić tę siódmą wartość, jaką jest jego samorealizacja.

Jak widzisz, Czytelniku, moja definicja szczęścia zakłada, że miarą oceny prawdziwego szczęścia jest wielkie zadowolenie ze wszystkich wartości, o których pisałem wyżej. Może się okazać, że do ich osiągnięcia będziesz musiał dążyć przez całe życie. Jednak aby odnieść sukces, trzeba działać, czyli zdobywać wiedzę, praktykę i doświadczenie, poznawać ludzi i umieć z nimi współżyć, dobrze i aktywnie wychowywać dzieci w szczęśliwym małżeństwie i rodzinie, a przede wszystkim dobrze pracować. Tego się nie osiągnie bez pracowitości, wytrwałości i czynienia dobra bliskim i innym. Aktywne działanie na życiowej drodze do prawdziwego szczęścia musi być przy tym uporządkowane, zorganizowane, zawierać wyznaczone cele do zrealizowania. W przeciwnym wypadku Twoje postępowanie może być chaotyczne, znacznie dłuższe, nieefektywne, nieprowadzące w pożądanych kierunkach i niewiodące do celów do osiągnięcia. Tak jak każde działanie zmierzające do wykonania wyznaczonego konkretnego zadania, tak samo droga człowieka do prawdziwego szczęścia powinna być ujęta w planie życia człowieka. Nadrzędnym zadaniem życiowym człowieka powinno być jego osiągnięcie. Celami podstawowymi powinny być wyznaczone najważniejsze wartości do zrealizowania. O szczegółach związanych z planem drogi życiowej do prawdziwego szczęścia będę mówił w odrębnym rozdziale.

Jeżeli zatem pragniesz osiągać w życiu sukcesy, by zwieńczyć je prawdziwym szczęściem, a nie spełniasz tych warunków, o których przeczytałeś w tym rozdziale, musisz, Czytelniku, zmienić swój sposób myślenia i działania. Wzbogać się o odpowiednią wiedzę, zacznij myśleć pozytywnie i rzeczywiście działaj, ale zgodnie z planem swojej drogi życiowej.